Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr. Yn Nhachwedd 1277, yn Aberconwy, gwnaeth Llywelyn heddwch. Cadwodd ei deitl, ond collodd y rhan fwyaf o’i diroedd.FfynhonnellTreaty of Aberconwy ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr; erbyn haf 1277 roedd ei luoedd yng nghanol Gwynedd, a chymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn; arwyddwyd y cytundeb ar 10 Tachwedd 1277; caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru ond cadwodd ran orllewinol Gwynedd yn unig; aeth y rhan ddwyreiniol i Edward ac i Ddafydd, brawd Llywelyn; caniataodd Edward ei briodas ag Elinor de Montfort yn 1278.
| Pryd | 10 Tachwedd 1277 |
|---|---|
| Ble | Aberconwy |
| Cadw | Y teitl Tywysog Cymru a Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy |
Cynhaeaf Môn#
Erbyn haf 1277 roedd lluoedd Edward yng nghanol Gwynedd. Cymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn a gadael Llywelyn a’i wŷr heb fwyd.FfynhonnellTreaty of Aberconwy ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr; erbyn haf 1277 roedd ei luoedd yng nghanol Gwynedd, a chymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn; arwyddwyd y cytundeb ar 10 Tachwedd 1277; caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru ond cadwodd ran orllewinol Gwynedd yn unig; aeth y rhan ddwyreiniol i Edward ac i Ddafydd, brawd Llywelyn; caniataodd Edward ei briodas ag Elinor de Montfort yn 1278.

Yr amodau#
Caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru, gyda rhan orllewinol Gwynedd. Aeth y tiroedd dwyreiniol i’r brenin ac i Ddafydd, brawd Llywelyn. Rhyddhawyd ei frawd Owain Goch wedi tua ugain mlynedd.FfynonellauTreaty of Aberconwy ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr; erbyn haf 1277 roedd ei luoedd yng nghanol Gwynedd, a chymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn; arwyddwyd y cytundeb ar 10 Tachwedd 1277; caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru ond cadwodd ran orllewinol Gwynedd yn unig; aeth y rhan ddwyreiniol i Edward ac i Ddafydd, brawd Llywelyn; caniataodd Edward ei briodas ag Elinor de Montfort yn 1278.Battle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
Heddwch am ychydig#
Y flwyddyn ganlynol caniataodd Edward i Lywelyn briodi Elinor de Montfort, a theyrnasodd Llywelyn yn ei flaen yng Ngwynedd fel Tywysog Cymru.FfynhonnellTreaty of Aberconwy ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr; erbyn haf 1277 roedd ei luoedd yng nghanol Gwynedd, a chymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn; arwyddwyd y cytundeb ar 10 Tachwedd 1277; caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru ond cadwodd ran orllewinol Gwynedd yn unig; aeth y rhan ddwyreiniol i Edward ac i Ddafydd, brawd Llywelyn; caniataodd Edward ei briodas ag Elinor de Montfort yn 1278.
Y ffordd i ryfel#
Yn 1274 aeth Dafydd, brawd Llywelyn, a Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin. Yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth iddo, ac nid aeth y tywysog.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Byddinoedd o bob tu#
Symudodd byddin Edward ei hun ar hyd yr arfordir o Gaer i Ddegannwy. Daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, gorymdeithiodd Roger Mortimer ar Fuellt, a tharodd Gruffudd ap Gwenwynwyn i mewn i Gyfeiliog. Cadwodd Llywelyn i’r bryniau, ac enillodd y Cymry rai brwydrau llai.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Gwarchae ar Ddolforwyn#
Gwarchaewyd castell newydd y tywysog yn Nolforwyn y flwyddyn honno gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson. Credir i lythyr a ysgrifennwyd o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru. Mae rhestr o 1322 yn enwi neuadd, capel, ystafell arglwyddes, bragdy, popty a dwy ysgubor yno.FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.
Pwyso a mesur Gwynedd#
Cyn yr heddwch bu Edward yn ystyried rhannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn iddo’i hun a rhannu’r tir mawr yn unig. Yn y diwedd cadwodd Llywelyn ei deitl a’i gadarnle.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Y telerau’n llawn#
Cadwodd Llywelyn Fôn a chalon Eryri, a gwrogaeth pum arglwydd o Gymru, ond aeth rhent Môn i’r goron. Aeth Llŷn i’w frawd Owain. Aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd i’r gorllewin o Gonwy pe byddai Llywelyn farw heb etifedd.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’. Bu Owain Goch fyw’n dawel weddill ei ddyddiau ar ei diroedd yn y gogledd-orllewin, a bu farw tua 1282.FfynhonnellOwain Goch ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Goch, mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn; aeth i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer; pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246 roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y brodyr gyda’i gilydd; yn Woodstock yn 1247 cadwyd hwy i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, a rannwyd rhyngddynt, ac aeth y tir i’r dwyrain o’r afon i’r brenin, a’i rhoddodd i’w fab Edward; pan ddaeth Dafydd ap Gruffudd i’w oed bwriadai Harri roi rhan o Wynedd iddo, gwrthwynebodd Llywelyn, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn; rhyddhawyd yn 1277 dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd Owain i’w ystad yng ngogledd-orllewin Cymru a bu farw tua 1282.
Nadolig yn Llundain#
Adeg Nadolig 1277 gwnaeth Llywelyn wrogaeth i Edward yn Llundain.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’. Wedi’r Nadolig hwnnw rhyddhawyd Eleanor de Montfort, ei briod, ac aeth adref i Gymru gydag ef.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Yr abaty wrth yr afon#
Mae’r cytundeb yn cael ei enw o Aberconwy, lle safai’r abaty Sistersaidd a garai tywysogion Cymru wrth ymyl un o’u llysoedd. Ychydig flynyddoedd wedyn symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan, i wneud lle i’w gastell a’i dref yng Nghonwy.FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Conwy, a godwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1287 gyda’r dref furiog, am tua £15,000 rhyngddynt; cyn codi’r dref roedd ar y safle Abaty Aberconwy, tŷ Sistersaidd a ffefrid gan y tywysogion Cymreig, a llys i’r tywysogion; mae mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r 13eg ganrif, â thŵr crwn a phedair ffenestr, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, a dyma’r darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’i lysoedd; symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan; wyth tŵr mawr a dau farbican, â phorth cefn at yr afon fel y gellid ei gyflenwi o’r môr; ynddo mae’r machicolations carreg cynharaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain ac, yng ngeiriau Jeremy Ashbee, y gyfres orau o ystafelloedd preifat brenhinol canoloesol yng Nghymru a Lloegr; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym, cefndryd Owain Glyndŵr, gan esgus bod yn seiri coed, y castell, cymerodd y Cymry’r dref furiog, a daliasant ef tua thri mis gan ennill pardwn brenhinol yn yr amodau; trwy siarter 1284 y cwnstabl oedd maer y dref, a hyd heddiw maer Conwy yw cwnstabl y castell; fe’i paentiwyd gan Girtin, Moses Griffith, Ibbetson, Sandby a Turner; aeth i’r dref yn 1865; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; wedi’i efeillio â Chastell Himeji yn Japan ar 29 Hydref 2019; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Conwy yn Saesneg. Roedd taid Llywelyn, Llywelyn Fawr, a’i ewythr Dafydd wedi’u claddu yn Aberconwy.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau.
Adeiladydd o Safwy#
Wedi’r rhyfel galwyd Meistr James o Safwy i wasanaethu’r brenin. O 1277 hyd 1280 bu’n gweithio’n bennaf yn Rhuddlan, lle torrwyd sianel newydd i afon Clwyd, ac yna yn y Fflint.FfynhonnellJames of Saint George ↗Wikipedia (Saesneg)Meistr James o Saint George, o Safwy, a aned yn Saint-Prex tua 1230 yn ôl pob tebyg; cafodd ei enw o Saint-Georges-d’Espéranche yn y Viennois, ei weithle olaf yno, a enwyd ar ôl archesgob sanctaidd o Vienne; dechreuodd yn Yverdon i Pedr II, iarll Safwy, gyda’i dad John; galwyd ef i wasanaeth Edward I wedi rhyfel 1277, a’i gofnodi ym mis Ebrill 1278 yn mynd i Gymru i drefnu gwaith y cestyll; o 1277 hyd 1280 goruchwyliai Gastell Rhuddlan a thorri sianel newydd i afon Clwyd yn bennaf, yna’r Fflint; tua 1285 daeth yn Feistr Gwaith y Brenin yng Nghymru, ar gyflog o 3 swllt y dydd; dechreuwyd Conwy, Caernarfon a Harlech yn 1283 a Biwmares ym mis Ebrill 1295; roedd Harlech fwy neu lai’n orffenedig erbyn 1289; roedd Biwmares heb ei orffen pan fu farw; cwnstabl Harlech o 3 Gorffennaf 1290 hyd 14 Rhagfyr 1293; bu’n gweithio wedyn yn yr Alban, yn Linlithgow yn 1302 ac yn Stirling yn 1304; bu farw tua 1309; Ambrosia oedd ei wraig, a Giles a Tassin ei feibion; dangosodd Arnold Taylor yn 1950 mai’r un dyn oedd adeiladydd Safwy a Meistr James.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗





