Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

9 Tachwedd 1277

Cytundeb Aberconwy

Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.

Llun: Castell Conwy dros yr afon, a phont grog Telford o’i flaen · Andrew Woodvine, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn 1276 cyhoeddodd Edward I Lywelyn yn wrthryfelwr a chasglu byddin enfawr. Yn Nhachwedd 1277, yn Aberconwy, gwnaeth Llywelyn heddwch. Cadwodd ei deitl, ond collodd y rhan fwyaf o’i diroedd.

Pryd10 Tachwedd 1277
BleAberconwy
CadwY teitl Tywysog Cymru a Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy

Cynhaeaf Môn#

Erbyn haf 1277 roedd lluoedd Edward yng nghanol Gwynedd. Cymerodd ei wŷr gynhaeaf Môn a gadael Llywelyn a’i wŷr heb fwyd.

Brenin wedi’i beintio ar y sedilia yn Abaty Westminster, o oes Edward I.
Brenin wedi’i beintio ar y sedilia yn Abaty Westminster, o oes Edward I. · Llun: Unknown medieval painter, Public domain, Wikimedia Commons

Yr amodau#

Caniatawyd i Lywelyn gadw’r teitl Tywysog Cymru, gyda rhan orllewinol Gwynedd. Aeth y tiroedd dwyreiniol i’r brenin ac i Ddafydd, brawd Llywelyn. Rhyddhawyd ei frawd Owain Goch wedi tua ugain mlynedd.

Heddwch am ychydig#

Y flwyddyn ganlynol caniataodd Edward i Lywelyn briodi Elinor de Montfort, a theyrnasodd Llywelyn yn ei flaen yng Ngwynedd fel Tywysog Cymru.

Y ffordd i ryfel#

Yn 1274 aeth Dafydd, brawd Llywelyn, a Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin. Yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth iddo, ac nid aeth y tywysog.

Byddinoedd o bob tu#

Symudodd byddin Edward ei hun ar hyd yr arfordir o Gaer i Ddegannwy. Daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, gorymdeithiodd Roger Mortimer ar Fuellt, a tharodd Gruffudd ap Gwenwynwyn i mewn i Gyfeiliog. Cadwodd Llywelyn i’r bryniau, ac enillodd y Cymry rai brwydrau llai.

Gwarchae ar Ddolforwyn#

Gwarchaewyd castell newydd y tywysog yn Nolforwyn y flwyddyn honno gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson. Credir i lythyr a ysgrifennwyd o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru. Mae rhestr o 1322 yn enwi neuadd, capel, ystafell arglwyddes, bragdy, popty a dwy ysgubor yno.

Pwyso a mesur Gwynedd#

Cyn yr heddwch bu Edward yn ystyried rhannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn iddo’i hun a rhannu’r tir mawr yn unig. Yn y diwedd cadwodd Llywelyn ei deitl a’i gadarnle.

Y telerau’n llawn#

Cadwodd Llywelyn Fôn a chalon Eryri, a gwrogaeth pum arglwydd o Gymru, ond aeth rhent Môn i’r goron. Aeth Llŷn i’w frawd Owain. Aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd i’r gorllewin o Gonwy pe byddai Llywelyn farw heb etifedd. Bu Owain Goch fyw’n dawel weddill ei ddyddiau ar ei diroedd yn y gogledd-orllewin, a bu farw tua 1282.

Nadolig yn Llundain#

Adeg Nadolig 1277 gwnaeth Llywelyn wrogaeth i Edward yn Llundain. Wedi’r Nadolig hwnnw rhyddhawyd Eleanor de Montfort, ei briod, ac aeth adref i Gymru gydag ef.

Yr abaty wrth yr afon#

Mae’r cytundeb yn cael ei enw o Aberconwy, lle safai’r abaty Sistersaidd a garai tywysogion Cymru wrth ymyl un o’u llysoedd. Ychydig flynyddoedd wedyn symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan, i wneud lle i’w gastell a’i dref yng Nghonwy. Roedd taid Llywelyn, Llywelyn Fawr, a’i ewythr Dafydd wedi’u claddu yn Aberconwy.

Adeiladydd o Safwy#

Wedi’r rhyfel galwyd Meistr James o Safwy i wasanaethu’r brenin. O 1277 hyd 1280 bu’n gweithio’n bennaf yn Rhuddlan, lle torrwyd sianel newydd i afon Clwyd, ac yna yn y Fflint.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Aneirin

    Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.

    Llyfr Aneirin
  2. Cytundeb Trefaldwyn

    Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

    Cytundeb Trefaldwyn
  3. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor
  4. Marwolaeth yng Nghilmeri

    Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

    Marwolaeth yng Nghilmeri

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf