Aneirin
Bardd Y Gododdin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
Aneirin

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1265
Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.
Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Tua 1265 copïodd ysgrifydd yng Nghymru Y Gododdin i lyfr bach o dri deg ac wyth o dudalennau. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn Gymraeg wedi’i cholli.FfynonellauBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, a chopi o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif mae’n debyg; 38 tudalen o femrwn; mae’n cynnwys Y Gododdin, am wŷr Gododdin a syrthiodd yng Nghatraeth tua 600, yr hwiangerdd Pais Dinogad, a’r gorchanau; bu’n eiddo i Ddafydd Nanmor ac wedyn i Robert Vaughan o Hengwrt; fe’i lladratwyd yn y 1780au, yna bu gyda Thomas Price (Carnhuanawc) a Syr Thomas Phillipps; fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896; yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.The Book of Aneirin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Caerdydd 2.81) (Saesneg)Tri deg wyth o dudalennau, a ysgrifennwyd tua 1250–1300 gan ddau gopïydd, efallai yn Aberconwy; yn eiddo i Ddafydd Nanmor a Gwilym Tew; yn yr Hengwrt; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896.
| Pryd | Tua 1265 |
|---|---|
| Maint | 38 tudalen o femrwn |
| Yn awr | Y Llyfrgell Genedlaethol |
Mae’r Gododdin yn galaru am ryfelwyr Gododdin a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn, Caeredin, ac a syrthiodd yn ymladd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth tua 600 OC.FfynonellauY Gododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfres o farwnadau i wŷr y Gododdin a fu farw’n ymladd yr Eingl yng Nghatraeth tua OC 600; fe’u priodolir i Aneirin; mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, o ail hanner y 13eg ganrif; 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn (Caeredin) ac ymosod ar Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol; mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a oroesodd; mae’r medd yn sefyll am y cyfan a gafodd y rhyfelwyr gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau; mae pennill sy’n moli Gwawrddur yn sôn am Arthur, a gallai fod, os yw’n wreiddiol, y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; y golygiad dibynadwy cyntaf oedd Canu Aneirin Ifor Williams, 1938; darllenodd Williams enw’r rheolwr fel Mynyddog Mwynfawr.Book of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, a chopi o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif mae’n debyg; 38 tudalen o femrwn; mae’n cynnwys Y Gododdin, am wŷr Gododdin a syrthiodd yng Nghatraeth tua 600, yr hwiangerdd Pais Dinogad, a’r gorchanau; bu’n eiddo i Ddafydd Nanmor ac wedyn i Robert Vaughan o Hengwrt; fe’i lladratwyd yn y 1780au, yna bu gyda Thomas Price (Carnhuanawc) a Syr Thomas Phillipps; fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896; yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Mae un pennill, yn moli’r rhyfelwr Gwawrddur, yn enwi Arthur. Os yw’n perthyn i’r gerdd gyntaf, efallai mai dyma’r sôn cynharaf am Arthur yn unman.FfynhonnellY Gododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfres o farwnadau i wŷr y Gododdin a fu farw’n ymladd yr Eingl yng Nghatraeth tua OC 600; fe’u priodolir i Aneirin; mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, o ail hanner y 13eg ganrif; 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn (Caeredin) ac ymosod ar Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol; mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a oroesodd; mae’r medd yn sefyll am y cyfan a gafodd y rhyfelwyr gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau; mae pennill sy’n moli Gwawrddur yn sôn am Arthur, a gallai fod, os yw’n wreiddiol, y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; y golygiad dibynadwy cyntaf oedd Canu Aneirin Ifor Williams, 1938; darllenodd Williams enw’r rheolwr fel Mynyddog Mwynfawr.
Fe’i hysgrifennwyd gan ddau ysgrifydd, yn Aberconwy efallai. Bu’n eiddo i’r bardd Dafydd Nanmor, yna i Robert Vaughan o Hengwrt. Fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, ac mae yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.FfynonellauThe Book of Aneirin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Caerdydd 2.81) (Saesneg)Tri deg wyth o dudalennau, a ysgrifennwyd tua 1250–1300 gan ddau gopïydd, efallai yn Aberconwy; yn eiddo i Ddafydd Nanmor a Gwilym Tew; yn yr Hengwrt; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896.Book of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, a chopi o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif mae’n debyg; 38 tudalen o femrwn; mae’n cynnwys Y Gododdin, am wŷr Gododdin a syrthiodd yng Nghatraeth tua 600, yr hwiangerdd Pais Dinogad, a’r gorchanau; bu’n eiddo i Ddafydd Nanmor ac wedyn i Robert Vaughan o Hengwrt; fe’i lladratwyd yn y 1780au, yna bu gyda Thomas Price (Carnhuanawc) a Syr Thomas Phillipps; fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896; yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Bardd rhyfel o’r chweched ganrif oedd Aneirin, bardd llys yng Ngododdin yng Nghaeredin yn ôl pob tebyg. Mae’r Gododdin yn enwi ei fam, Dwywei, ac mae’r Trioedd yn ei alw’n ‘dywysog y beirdd’ ac yn fardd ‘llifeiriol ei gerdd’. Mae Nennius yn ei ganmol ymhlith y beirdd cyntaf, gyda Thalhaearn, Taliesin, Bluchbardd a Chian.FfynhonnellAneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Aneirin, hefyd Aneurin neu Neirin ac Aneurin Gwawdrydd, bardd rhyfel o’r chweched ganrif, y credir ei fod yn fardd llys yn un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, Gododdin yng Nghaeredin yn ôl pob tebyg; enwir ei fam Dwywei yn Y Gododdin; mae’r Trioedd yn ei alw’n ‘dywysog beirdd’ ac yn ‘llifeiriol ei gerdd’; mae Nennius yn ei ganmol ymhlith y beirdd cynharaf, y Cynfeirdd, gyda Thalhaearn, Taliesin, Blwchfardd a Chian; mae Beirdd y Tywysogion yn ei enwi, ac adferodd hynafiaethwyr y Tuduriaid ei enwogrwydd; cedwir ei waith yn Llyfr Aneirin o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, ac mae darnau mewn Hen Gymraeg yn dangos bod peth o’r farddoniaeth yn perthyn i’w amser ef, felly gall y priodoli fod yn ddilys; trosglwyddwyd hi ar lafar nes ei hysgrifennu efallai yn y nawfed ganrif; Y Gododdin, marwnadau i ryfelwyr Gododdin a syrthiodd tua 600 yn erbyn Eingl Deifr a Brynaich yng Nghatraeth, Catterick yn ôl pob tebyg; efallai fod un pennill yn cynnwys y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; dywed y gerdd fod Aneirin yn y frwydr, iddo gael ei gymryd yn garcharor, ac iddo gael ei ryddhau am bridwerth gan Geneu fab Llywarch Hen. Neirin oedd ffurf gyntaf ei enw, a chafodd ei ‘a’ erbyn 1200, ac ysgrifennodd Dr John Davies ef fel Aneurin yn 1632.FfynhonnellAneirin, a famous poet who flourished in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl yr Historia Brittonum roedd pum bardd Cymraeg nodedig, Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian, yn amlwg yn ystod y rhyfeloedd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion yn ôl pob tebyg; Neirin yw ffurf gyntaf yr enw, a gafodd ‘a’ o’i flaen erbyn 1200, a galwodd Dr John Davies ef yn Aneurin yn 1632; mae Llyfr Aneirin, llawysgrif o tua 1250, yn cynnwys cerdd hir o 103 o benillion am osgordd Mynyddawg Mwynfawr, arglwydd Din Eiddyn, Caeredin; fe’i gelwir y Gododdin ar ôl y Brythoniaid a drigai ger Moryd Forth, Votadinoi Ptolemi; ei thestun yw taith osgordd Mynyddawg o 300 o Ddin Eiddyn i Gatraeth, Catterick neu Richmond yn swydd Efrog, i geisio’i hennill yn ôl oddi ar y Saeson, a lladdwyd pob un ond un; mae Aneirin yn rhoi portreadau o arwr ar ôl arwr, pob un yn ddewr ac yn ffyddlon i’w arglwydd, a ‘dalodd am eu medd’; mae pennill diweddarach yn galw’r gerdd yn ‘gwarchan mab Dwywei’, a Dwywei ferch Lëennawg oedd mam Sant Deiniol, tra oedd ei brawd Gwallawg yn gynghreiriad i Urien yn erbyn Hussa; priodolir tair hen gân arall yn y Llyfr iddo; mae’r Trioedd yn ei alw’n Aneirin Gwawdrydd, Mechdeyrn Beirdd.
Dywed y gerdd fod Aneirin yn y frwydr ei hun, iddo gael ei ddal yn garcharor, a’i ryddhau am bridwerth gan Geneu fab Llywarch Hen. Fe’i trosglwyddwyd ar lafar nes ei hysgrifennu, efallai yn y nawfed ganrif, ac mae rhannau mewn Hen Gymraeg yn dangos bod peth o’r farddoniaeth yn mynd yn ôl i tua’i oes ei hun.FfynhonnellAneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Aneirin, hefyd Aneurin neu Neirin ac Aneurin Gwawdrydd, bardd rhyfel o’r chweched ganrif, y credir ei fod yn fardd llys yn un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, Gododdin yng Nghaeredin yn ôl pob tebyg; enwir ei fam Dwywei yn Y Gododdin; mae’r Trioedd yn ei alw’n ‘dywysog beirdd’ ac yn ‘llifeiriol ei gerdd’; mae Nennius yn ei ganmol ymhlith y beirdd cynharaf, y Cynfeirdd, gyda Thalhaearn, Taliesin, Blwchfardd a Chian; mae Beirdd y Tywysogion yn ei enwi, ac adferodd hynafiaethwyr y Tuduriaid ei enwogrwydd; cedwir ei waith yn Llyfr Aneirin o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, ac mae darnau mewn Hen Gymraeg yn dangos bod peth o’r farddoniaeth yn perthyn i’w amser ef, felly gall y priodoli fod yn ddilys; trosglwyddwyd hi ar lafar nes ei hysgrifennu efallai yn y nawfed ganrif; Y Gododdin, marwnadau i ryfelwyr Gododdin a syrthiodd tua 600 yn erbyn Eingl Deifr a Brynaich yng Nghatraeth, Catterick yn ôl pob tebyg; efallai fod un pennill yn cynnwys y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; dywed y gerdd fod Aneirin yn y frwydr, iddo gael ei gymryd yn garcharor, ac iddo gael ei ryddhau am bridwerth gan Geneu fab Llywarch Hen.
Mae’r gerdd yn sôn am 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, ac mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a ddaeth yn ôl. Mae’r medd a yfwyd ganddynt yn sefyll am bopeth a gawsant gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau. Ifor Williams a wnaeth yr argraffiad safonol cyntaf, Canu Aneirin, yn 1938, a darllenodd enw eu harglwydd fel Mynyddog Mwynfawr.FfynhonnellY Gododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfres o farwnadau i wŷr y Gododdin a fu farw’n ymladd yr Eingl yng Nghatraeth tua OC 600; fe’u priodolir i Aneirin; mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, o ail hanner y 13eg ganrif; 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn (Caeredin) ac ymosod ar Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol; mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a oroesodd; mae’r medd yn sefyll am y cyfan a gafodd y rhyfelwyr gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau; mae pennill sy’n moli Gwawrddur yn sôn am Arthur, a gallai fod, os yw’n wreiddiol, y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; y golygiad dibynadwy cyntaf oedd Canu Aneirin Ifor Williams, 1938; darllenodd Williams enw’r rheolwr fel Mynyddog Mwynfawr. Ystyr yr enw yw Mynyddog y Cyfoethog, o mynydd.FfynhonnellMynyddog Mwynfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Mynyddog Mwynfawr (Hen Gymraeg Mynydawc Mwynvawr), yn ôl traddodiad Cymru sy’n seiliedig ar Y Gododdin, a briodolir i Aneirin, rheolwr Brythoniaid Gododdin yn yr Hen Ogledd; yn y darlleniad a dderbynnir gan y rhan fwyaf o ysgolheigion ef yw brenin Gododdin, a’i lys yn Nin Eidyn, Caeredin, efallai, a noddwr yr osgordd enwog a ymladdodd yng Nghatraeth; ystyr yr enw yw Mynyddog y Cyfoethog, Mynyddog yn ansoddair o mynydd; cymerodd y bardd poblogaidd Richard Davies (1833–1877) yr enw Mynyddog yn enw barddol. Daeth Cynon fab Clydno, medd y gerdd, gyda gwaywawr Aeron.FfynhonnellAeron (kingdom) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gosodir amlaf yn Swydd Ayr, ger afon Ayr; dyna farn Ifor Williams a John Koch. Fe’i henwir yn Llyfr Taliesin gydag Urien, ac yn Y Gododdin, lle daw Cynon fab Clydno gyda gwaywawr Aeron.
Roedd y Gododdin yn etifeddion y Votadini yn oes y Rhufeiniaid, a dywedir i’w brenhinoedd fyw yn Traprain Law ac yn Din Eidyn. Gelwid y bobl o gwmpas Clackmannanshire yn Fanaw Gododdin.FfynhonnellGododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Etifeddion Votadini oes Rhufain oedd y Gododdin; yn ôl traddodiad trigai eu brenhinoedd ar Traprain Law ac yn Din Eidyn, Caeredin heddiw; gelwid pobl ardal Clackmannan yn Fanaw Gododdin; tua 600 codwyd llu o tua thri chant o wŷr i farchogaeth i Gatraeth, Catterick efallai; mae’r Gododdin, a briodolir i Aneirin, yn eu hanrhydeddu.
Ymhlith y penillion mae Peis Dinogat, hwiangerdd, y credai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf yn ymyl y gwreiddiol. Mae’r llyfr hefyd yn dal Gorchanau Adrefon a Maeldderw, a briodolir i Daliesin.FfynhonnellBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)38 tudalen, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, copi o lyfr coll o’r 9fed ganrif mae’n debyg, mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol; yn eiddo i Ddafydd Nanmor yn y 15fed ganrif; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, a heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei adfer a’i ailrwymo; rhoddwyd ar-lein gan y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Rhagfyr 2013; Peis Dinogat, hwiangerdd y tybiai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr gwreiddiol; rhoddir Gorchanau Adrefon a Maeldderw i Daliesin.
Yn yr 1780au cafodd y llyfr ei ddwyn. Aeth drwy ddwylo Thomas Price, Carnhuanawc, a Syr Thomas Phillipps cyn i Gaerdydd ei brynu.FfynhonnellBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, a chopi o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif mae’n debyg; 38 tudalen o femrwn; mae’n cynnwys Y Gododdin, am wŷr Gododdin a syrthiodd yng Nghatraeth tua 600, yr hwiangerdd Pais Dinogad, a’r gorchanau; bu’n eiddo i Ddafydd Nanmor ac wedyn i Robert Vaughan o Hengwrt; fe’i lladratwyd yn y 1780au, yna bu gyda Thomas Price (Carnhuanawc) a Syr Thomas Phillipps; fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896; yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Bu’n eiddo i’r bardd Gwilym Tew hefyd, yn ogystal â Dafydd Nanmor.FfynhonnellThe Book of Aneirin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Caerdydd 2.81) (Saesneg)Tri deg wyth o dudalennau, a ysgrifennwyd tua 1250–1300 gan ddau gopïydd, efallai yn Aberconwy; yn eiddo i Ddafydd Nanmor a Gwilym Tew; yn yr Hengwrt; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896.
Adferodd y Llyfrgell Genedlaethol ef a’i ailrwymo, ac ym mis Rhagfyr 2013 ei roi ar-lein i unrhyw un ei ddarllen. Mae wedi’i ysgrifennu mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol, ac mae’n debyg mai copi ydyw o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif.FfynhonnellBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)38 tudalen, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, copi o lyfr coll o’r 9fed ganrif mae’n debyg, mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol; yn eiddo i Ddafydd Nanmor yn y 15fed ganrif; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, a heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei adfer a’i ailrwymo; rhoddwyd ar-lein gan y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Rhagfyr 2013; Peis Dinogat, hwiangerdd y tybiai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr gwreiddiol; rhoddir Gorchanau Adrefon a Maeldderw i Daliesin. Mae’n agor â’r geiriau ‘Hwn yw e gododin. aneirin ae cant’: ‘Hwn yw’r Gododdin; Aneirin a’i canodd.’FfynhonnellAneirin ↗Wicipedia CymraegBardd a flodeuodd yn hanner olaf y chweched ganrif (tua 525 hyd 600), un o’r Cynfeirdd cynnar; Neirin oedd ffurf gynharach ei enw yn ôl pob tebyg, o air Brythoneg sy’n gytras efallai â’r Wyddeleg nár, ‘nobl’ neu ‘wylaidd’, yn ôl Ifor Williams; awdur Y Gododdin, a gedwir yn Llyfr Aneirin; mae’r Historia Brittonum (tua 830) yn ei enwi gyda Thalhaearn Tad Awen, Taliesin, Blwchfardd a Chian, a elwid Gwenith Gwawd; mae’r llawysgrif o tua 1265 yn dechrau ‘Hwn yw e gododin. aneirin ae cant’; mae’r gerdd yn coffáu arwyr Manaw Gododdin, a’i phrifddinas yng Nghaeredin, sy’n awgrymu bod Aneirin yn perthyn i’r wlad honno; yn yr hen achau mae Dwywei yn chwaer i Wallog fab Llëenog, ac awgryma Ifor Williams fod Aneirin yn nai i Wallog ac felly’n frawd i Ddeiniol Sant; mae pennill arall yn ei gyplysu â Thaliesin: ‘Fi, nid fi, Aneirin, mae Taliesin nerthol ei ysbrydoliaeth yn gwybod hyn, fe genais i’r Gododdin’; mae’r Trioedd yn ei gofio fel Aneirin Gwawdrydd Mechdeyrn Beirdd.
Ffynonellau a darllen pellach
Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
AneirinMae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.
Buddugoliaeth CymerauMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruMae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Cytundeb TrefaldwynAr ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Cytundeb AberconwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf