Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1265

Llyfr Aneirin

Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.

Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Tua 1265 copïodd ysgrifydd yng Nghymru Y Gododdin i lyfr bach o dri deg ac wyth o dudalennau. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn Gymraeg wedi’i cholli.

PrydTua 1265
Maint38 tudalen o femrwn
Yn awrY Llyfrgell Genedlaethol

Y gwŷr a aeth Gatraeth#

Mae’r Gododdin yn galaru am ryfelwyr Gododdin a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn, Caeredin, ac a syrthiodd yn ymladd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth tua 600 OC.

Tudalen o Lyfr Aneirin, y llawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg sy’n cadw’r Gododdin
Tudalen o Lyfr Aneirin, y llawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg sy’n cadw’r Gododdin · Llun: William Forbes Skene, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Arthur yn y gerdd hynaf#

Mae un pennill, yn moli’r rhyfelwr Gwawrddur, yn enwi Arthur. Os yw’n perthyn i’r gerdd gyntaf, efallai mai dyma’r sôn cynharaf am Arthur yn unman.

Llyfr a deithiodd#

Fe’i hysgrifennwyd gan ddau ysgrifydd, yn Aberconwy efallai. Bu’n eiddo i’r bardd Dafydd Nanmor, yna i Robert Vaughan o Hengwrt. Fe’i prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, ac mae yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Aneirin y bardd#

Bardd rhyfel o’r chweched ganrif oedd Aneirin, bardd llys yng Ngododdin yng Nghaeredin yn ôl pob tebyg. Mae’r Gododdin yn enwi ei fam, Dwywei, ac mae’r Trioedd yn ei alw’n ‘dywysog y beirdd’ ac yn fardd ‘llifeiriol ei gerdd’. Mae Nennius yn ei ganmol ymhlith y beirdd cyntaf, gyda Thalhaearn, Taliesin, Bluchbardd a Chian. Neirin oedd ffurf gyntaf ei enw, a chafodd ei ‘a’ erbyn 1200, ac ysgrifennodd Dr John Davies ef fel Aneurin yn 1632.

Dywed y gerdd fod Aneirin yn y frwydr ei hun, iddo gael ei ddal yn garcharor, a’i ryddhau am bridwerth gan Geneu fab Llywarch Hen. Fe’i trosglwyddwyd ar lafar nes ei hysgrifennu, efallai yn y nawfed ganrif, ac mae rhannau mewn Hen Gymraeg yn dangos bod peth o’r farddoniaeth yn mynd yn ôl i tua’i oes ei hun.

Tri chant#

Mae’r gerdd yn sôn am 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, ac mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a ddaeth yn ôl. Mae’r medd a yfwyd ganddynt yn sefyll am bopeth a gawsant gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau. Ifor Williams a wnaeth yr argraffiad safonol cyntaf, Canu Aneirin, yn 1938, a darllenodd enw eu harglwydd fel Mynyddog Mwynfawr. Ystyr yr enw yw Mynyddog y Cyfoethog, o mynydd. Daeth Cynon fab Clydno, medd y gerdd, gyda gwaywawr Aeron.

Y Gododdin#

Roedd y Gododdin yn etifeddion y Votadini yn oes y Rhufeiniaid, a dywedir i’w brenhinoedd fyw yn Traprain Law ac yn Din Eidyn. Gelwid y bobl o gwmpas Clackmannanshire yn Fanaw Gododdin.

Hwiangerdd#

Ymhlith y penillion mae Peis Dinogat, hwiangerdd, y credai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf yn ymyl y gwreiddiol. Mae’r llyfr hefyd yn dal Gorchanau Adrefon a Maeldderw, a briodolir i Daliesin.

Ar goll ac wedi’i gael#

Yn yr 1780au cafodd y llyfr ei ddwyn. Aeth drwy ddwylo Thomas Price, Carnhuanawc, a Syr Thomas Phillipps cyn i Gaerdydd ei brynu. Bu’n eiddo i’r bardd Gwilym Tew hefyd, yn ogystal â Dafydd Nanmor.

Ar-lein i bawb#

Adferodd y Llyfrgell Genedlaethol ef a’i ailrwymo, ac ym mis Rhagfyr 2013 ei roi ar-lein i unrhyw un ei ddarllen. Mae wedi’i ysgrifennu mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol, ac mae’n debyg mai copi ydyw o wreiddiol coll o’r nawfed ganrif. Mae’n agor â’r geiriau ‘Hwn yw e gododin. aneirin ae cant’: ‘Hwn yw’r Gododdin; Aneirin a’i canodd.’

Y bobl

fl. c. 600

Aneirin

Bardd Y Gododdin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.

Aneirin

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Cymerau

    Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.

    Buddugoliaeth Cymerau
  2. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru
  3. Cytundeb Trefaldwyn

    Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

    Cytundeb Trefaldwyn
  4. Cytundeb Aberconwy

    Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.

    Cytundeb Aberconwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf