Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

29 Medi 1267

Cytundeb Trefaldwyn

Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

Llun: Y copi cynharaf sydd ar glawr o Gytundeb Trefaldwyn, yn yr Archifau Gwladol. · Royal chancery clerk, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar 29 Medi 1267 cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru.

Pryd29 Medi 1267
PwyHarri III a Llywelyn ap Gruffudd
EnnillY teitl Tywysog Cymru a gwrogaeth arglwyddi Cymru

Tywysog arglwyddi Cymru#

Gyda’r teitl daeth arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru, pob un ond Maredudd ap Rhys. Yn gyfnewid talodd Llywelyn wrogaeth i’r brenin am ei diroedd.

Tiroedd o Ddyfrdwy i Frycheiniog#

Daliai Llywelyn bedwar cantref y Berfeddwlad, rhwng Conwy a Dyfrdwy, a Buellt, Brycheiniog a Gwerthrynion.

Rhyd Chwima, yr hen ryd ar afon Hafren ger Trefaldwyn.
Rhyd Chwima, yr hen ryd ar afon Hafren ger Trefaldwyn. · Llun: John Davies, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yr uchafbwynt#

Galwodd yr hanesydd J. Beverley Smith y teitl yn statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru.

Selio yn Rhyd Chwima#

Lluniwyd y cytundeb ar 25 Medi 1267 a’i selio bedwar diwrnod yn ddiweddarach yn Rhyd Chwima, ger Trefaldwyn. Fe’i hysgrifennwyd yn Lladin, ac mae’r ddogfen ei hun yn cael ei chadw heddiw yn yr Archifau Gwladol.

Gwŷr y tywysog#

Wrth ochr Harri III safai ei fab Edward ac Ottobuono de’ Fieschi. Dros y tywysog mae’r enwau’n cynnwys Goronwy a Thudur, meibion Ednyfed Fychan, gyda Dafydd ab Einion Fychan, Einion ap Caradog a Hywel ap Madog. Bu eu tad Ednyfed Fychan yn ddistain Gwynedd, ac yn gyfaill ffyddlon i Ddafydd, ewythr Llywelyn.

Cestyll ar y ffin#

Rhoddwyd Castell Whittington, a ddaliwyd gan daid Llywelyn yn yr 1220au, i’r tywysog. Aeth Cefnllys yn ôl i Roger Mortimer, ond roedd i’w ddal gan Lywelyn pe gallai’r tywysog brofi ei hawl. Ym Mhenarlâg nid oedd castell i’w godi am ddeng mlynedd ar hugain, a chroesawyd Dafydd, brawd Llywelyn, yn ôl i’w le yng Nghymru.

Gwrogaeth a’i phris#

‘Bydd y tywysog a’i olynwyr yn rhwym i roi llw, gwrogaeth a gwasanaeth i’r brenin a’i etifeddion.’

Cytundeb Trefaldwyn, cymal XIII

Am gydnabyddiaeth y brenin roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau, fesul tipyn, a chadarnhaodd y Pab y cytundeb. Gallai hefyd brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys, yr unig arglwydd a adawyd allan, am 5,000 o farciau eraill.

Castell iddo’i hun#

Heb fod ymhell o Drefaldwyn cododd y tywysog gastell iddo’i hun, Dolforwyn, ar grib goediog uwchben blaenau Hafren. Naddwyd llwyfan tua 240 troedfedd o hyd a 90 troedfedd o led o’r graig, gyda gorthwr sgwâr yn un pen a thŵr crwn yn y llall.

Tref Baldwin#

Trefaldwyn yw enw Cymraeg Montgomery, ‘tref Baldwin’. Mwnt a beili yn Hen Domen oedd y castell cyntaf yma, a godwyd yn 1070, a dechreuwyd y castell carreg uwchben y dref yn 1223. Dechreuwyd eglwys y plwyf yn 1227, ac ar y bryn i’r gogledd-orllewin saif Ffridd Faldwyn, bryngaer fawr o Oes yr Haearn.

Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri#

Roedd Llywelyn wedi defnyddio teitl tywysog gyntaf yn 1258, mewn cytundeb ag arglwyddi o’r Alban. O 1262 ymlaen ni ddefnyddiai unrhyw ddull arall ond ‘Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri’.

Deng mlynedd o heddwch#

Am ddeng mlynedd bu’r tywysog yn rheoli o Eryri hyd Frycheiniog dan y telerau a gytunwyd wrth y rhyd. Safodd y cytundeb hyd 1277, pan gymerodd Cytundeb Aberconwy ei le.

Y bobl

c. 1223–1282

Llywelyn ap Gruffudd

Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)

Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.

Llywelyn ap Gruffudd

Cyn ac wedyn

  1. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru
  2. Llyfr Aneirin

    Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.

    Llyfr Aneirin
  3. Cytundeb Aberconwy

    Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.

    Cytundeb Aberconwy
  4. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf