Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
29 Medi 1267
Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Llun: Y copi cynharaf sydd ar glawr o Gytundeb Trefaldwyn, yn yr Archifau Gwladol. · Royal chancery clerk, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar 29 Medi 1267 cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Cytunwyd ar 29 Medi 1267 rhwng Harri III a Llywelyn ap Gruffudd; cydnabuwyd hawl Llywelyn i’r teitl Tywysog Cymru, gydag arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru ac eithrio Maredudd ap Rhys; daliai Fuellt, Brycheiniog a Gwerthrynion a phedwar cantref y Berfeddwlad; talodd wrogaeth i’r brenin am ei diroedd; dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru; daeth Cytundeb Aberconwy yn ei le yn 1277.
| Pryd | 29 Medi 1267 |
|---|---|
| Pwy | Harri III a Llywelyn ap Gruffudd |
| Ennill | Y teitl Tywysog Cymru a gwrogaeth arglwyddi Cymru |
Gyda’r teitl daeth arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru, pob un ond Maredudd ap Rhys. Yn gyfnewid talodd Llywelyn wrogaeth i’r brenin am ei diroedd.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Cytunwyd ar 29 Medi 1267 rhwng Harri III a Llywelyn ap Gruffudd; cydnabuwyd hawl Llywelyn i’r teitl Tywysog Cymru, gydag arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru ac eithrio Maredudd ap Rhys; daliai Fuellt, Brycheiniog a Gwerthrynion a phedwar cantref y Berfeddwlad; talodd wrogaeth i’r brenin am ei diroedd; dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru; daeth Cytundeb Aberconwy yn ei le yn 1277.
Daliai Llywelyn bedwar cantref y Berfeddwlad, rhwng Conwy a Dyfrdwy, a Buellt, Brycheiniog a Gwerthrynion.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Cytunwyd ar 29 Medi 1267 rhwng Harri III a Llywelyn ap Gruffudd; cydnabuwyd hawl Llywelyn i’r teitl Tywysog Cymru, gydag arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru ac eithrio Maredudd ap Rhys; daliai Fuellt, Brycheiniog a Gwerthrynion a phedwar cantref y Berfeddwlad; talodd wrogaeth i’r brenin am ei diroedd; dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru; daeth Cytundeb Aberconwy yn ei le yn 1277.

Galwodd yr hanesydd J. Beverley Smith y teitl yn statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Lluniwyd y cytundeb ar 25 Medi 1267 a’i selio bedwar diwrnod yn ddiweddarach yn Rhyd Chwima, ger Trefaldwyn. Fe’i hysgrifennwyd yn Lladin, ac mae’r ddogfen ei hun yn cael ei chadw heddiw yn yr Archifau Gwladol.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Lluniwyd ar 25 Medi 1267 a’i selio ar 29 Medi yn Rhyd Chwima, Trefaldwyn; ymhlith y llofnodwyr roedd Harri III, y Tywysog Edward, Ottobuono de’ Fieschi, Llywelyn ap Gruffudd, Goronwy ab Ednyfed Fychan, Tudur ab Ednyfed Fychan, Dafydd ab Einion Fychan, Einion ap Caradog a Hywel ap Madog; rhoddwyd Cefnllys yn ôl i Roger Mortimer, i’w ddal gan Lywelyn os gallai Llywelyn brofi ei hawl iddo; rhoddwyd Castell Whittington, a ddaliwyd gan daid Llywelyn yn yr 1220au, i Lywelyn; nid oedd castell i’w godi ym Mhenarlâg am ddeng mlynedd ar hugain; caniatawyd i Ddafydd ap Gruffudd ddychwelyd i’w le; cymal XIII: ‘bydd y tywysog a’i olynwyr yn rhwym i roi llw, gwrogaeth a gwasanaeth i’r brenin a’i etifeddion’; yn Lladin; fe’i cedwir yn yr Archifau Gwladol.
Wrth ochr Harri III safai ei fab Edward ac Ottobuono de’ Fieschi. Dros y tywysog mae’r enwau’n cynnwys Goronwy a Thudur, meibion Ednyfed Fychan, gyda Dafydd ab Einion Fychan, Einion ap Caradog a Hywel ap Madog.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Lluniwyd ar 25 Medi 1267 a’i selio ar 29 Medi yn Rhyd Chwima, Trefaldwyn; ymhlith y llofnodwyr roedd Harri III, y Tywysog Edward, Ottobuono de’ Fieschi, Llywelyn ap Gruffudd, Goronwy ab Ednyfed Fychan, Tudur ab Ednyfed Fychan, Dafydd ab Einion Fychan, Einion ap Caradog a Hywel ap Madog; rhoddwyd Cefnllys yn ôl i Roger Mortimer, i’w ddal gan Lywelyn os gallai Llywelyn brofi ei hawl iddo; rhoddwyd Castell Whittington, a ddaliwyd gan daid Llywelyn yn yr 1220au, i Lywelyn; nid oedd castell i’w godi ym Mhenarlâg am ddeng mlynedd ar hugain; caniatawyd i Ddafydd ap Gruffudd ddychwelyd i’w le; cymal XIII: ‘bydd y tywysog a’i olynwyr yn rhwym i roi llw, gwrogaeth a gwasanaeth i’r brenin a’i etifeddion’; yn Lladin; fe’i cedwir yn yr Archifau Gwladol. Bu eu tad Ednyfed Fychan yn ddistain Gwynedd, ac yn gyfaill ffyddlon i Ddafydd, ewythr Llywelyn.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau.
Rhoddwyd Castell Whittington, a ddaliwyd gan daid Llywelyn yn yr 1220au, i’r tywysog. Aeth Cefnllys yn ôl i Roger Mortimer, ond roedd i’w ddal gan Lywelyn pe gallai’r tywysog brofi ei hawl. Ym Mhenarlâg nid oedd castell i’w godi am ddeng mlynedd ar hugain, a chroesawyd Dafydd, brawd Llywelyn, yn ôl i’w le yng Nghymru.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Lluniwyd ar 25 Medi 1267 a’i selio ar 29 Medi yn Rhyd Chwima, Trefaldwyn; ymhlith y llofnodwyr roedd Harri III, y Tywysog Edward, Ottobuono de’ Fieschi, Llywelyn ap Gruffudd, Goronwy ab Ednyfed Fychan, Tudur ab Ednyfed Fychan, Dafydd ab Einion Fychan, Einion ap Caradog a Hywel ap Madog; rhoddwyd Cefnllys yn ôl i Roger Mortimer, i’w ddal gan Lywelyn os gallai Llywelyn brofi ei hawl iddo; rhoddwyd Castell Whittington, a ddaliwyd gan daid Llywelyn yn yr 1220au, i Lywelyn; nid oedd castell i’w godi ym Mhenarlâg am ddeng mlynedd ar hugain; caniatawyd i Ddafydd ap Gruffudd ddychwelyd i’w le; cymal XIII: ‘bydd y tywysog a’i olynwyr yn rhwym i roi llw, gwrogaeth a gwasanaeth i’r brenin a’i etifeddion’; yn Lladin; fe’i cedwir yn yr Archifau Gwladol.
‘Bydd y tywysog a’i olynwyr yn rhwym i roi llw, gwrogaeth a gwasanaeth i’r brenin a’i etifeddion.’
Cytundeb Trefaldwyn, cymal XIII
Am gydnabyddiaeth y brenin roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau, fesul tipyn, a chadarnhaodd y Pab y cytundeb. Gallai hefyd brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys, yr unig arglwydd a adawyd allan, am 5,000 o farciau eraill.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Heb fod ymhell o Drefaldwyn cododd y tywysog gastell iddo’i hun, Dolforwyn, ar grib goediog uwchben blaenau Hafren. Naddwyd llwyfan tua 240 troedfedd o hyd a 90 troedfedd o led o’r graig, gyda gorthwr sgwâr yn un pen a thŵr crwn yn y llall.FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.
Trefaldwyn yw enw Cymraeg Montgomery, ‘tref Baldwin’. Mwnt a beili yn Hen Domen oedd y castell cyntaf yma, a godwyd yn 1070, a dechreuwyd y castell carreg uwchben y dref yn 1223. Dechreuwyd eglwys y plwyf yn 1227, ac ar y bryn i’r gogledd-orllewin saif Ffridd Faldwyn, bryngaer fawr o Oes yr Haearn.FfynhonnellMontgomery, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Trefaldwyn, ‘tref Baldwin’; saif castell mwnt a beili Roger de Montgomery o 1070 yn Hen Domen, i’r gogledd o’r dref, a daeth y castell tua milltir i ffwrdd, a ddechreuwyd yn 1223, yn ei le; dechreuwyd yr eglwys blwyf yn 1227; arwyddwyd Cytundeb Trefaldwyn ar 29 Medi 1267, pan gydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru; saif Ffridd Faldwyn, bryngaer fawr o Oes yr Haearn, i’r gogledd-orllewin o’r dref; ganed y bardd George Herbert (1593–1633) a’i frawd Edward Herbert, Arglwydd Herbert o Chirbury, yn Nhrefaldwyn.
Roedd Llywelyn wedi defnyddio teitl tywysog gyntaf yn 1258, mewn cytundeb ag arglwyddi o’r Alban. O 1262 ymlaen ni ddefnyddiai unrhyw ddull arall ond ‘Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri’.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Am ddeng mlynedd bu’r tywysog yn rheoli o Eryri hyd Frycheiniog dan y telerau a gytunwyd wrth y rhyd. Safodd y cytundeb hyd 1277, pan gymerodd Cytundeb Aberconwy ei le.FfynhonnellTreaty of Montgomery ↗Wikipedia (Saesneg)Cytunwyd ar 29 Medi 1267 rhwng Harri III a Llywelyn ap Gruffudd; cydnabuwyd hawl Llywelyn i’r teitl Tywysog Cymru, gydag arglwyddiaeth ar arglwyddi Cymru ac eithrio Maredudd ap Rhys; daliai Fuellt, Brycheiniog a Gwerthrynion a phedwar cantref y Berfeddwlad; talodd wrogaeth i’r brenin am ei diroedd; dyma’r unig dro i reolwr o Loegr gydnabod hawl rheolwr Gwynedd dros Gymru; daeth Cytundeb Aberconwy yn ei le yn 1277.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruMae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.
Llyfr AneirinAr ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Cytundeb AberconwyMae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llywelyn yn priodi ElinorYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf