Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1223–1282
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Llywelyn ap Gruffudd: Llywelyn, mab Gruffudd
Llywelyn ap Gruffudd
Llywelyn ap Gruffudd yw Llywelyn ein Llyw Olaf. Ef yw’r unig dywysog o Gymro a gydnabuwyd erioed gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Enillodd yn ôl diroedd ei daid Llywelyn Fawr, casglodd arglwyddi Cymru o dano, ac am gyfnod rheolodd Dywysogaeth Cymru a ymestynnai o Fôn hyd ymyl Gwent. Pan ddaeth Edward I â holl rym Lloegr, ni fynnai Llywelyn ildio’i bobl, a syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282. Mae Cymru wedi cofio’r diwrnod hwnnw byth wedyn.
| Ganwyd | tua 1223 |
|---|---|
| Tad | Gruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr |
| Mam | Senena |
| Tywysog Gwynedd | o 1246; unig reolwr o 1255 |
| Tywysog Cymru | o 1258; cydnabuwyd gan Loegr yn 1267 |
| Gwraig | Elinor de Montfort, priodwyd 1278 |
| Merch | Gwenllian, ganwyd 1282 |
| Bu farw | 11 Rhagfyr 1282, ger Cilmeri |
| Claddwyd | yn ôl traddodiad, Abaty Cwm-hir |
Mab Gruffudd, mab hynaf Llywelyn Fawr, a Senena oedd Llywelyn. Pan fu farw ei ewythr Dafydd ap Llywelyn yn 1246, cymerodd Llywelyn a’i frawd Owain y frwydr i fyny a rhannu Gwynedd rhyngddynt, ac yn 1247 caeodd Cytundeb Woodstock hwy yn y tir i’r gorllewin o Gonwy. Yn 1255, wedi brwydr Bryn Derwin, daeth Llywelyn yn unig reolwr Gwynedd.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Yn 1256 galwodd pobl y Pedwar Cantref i’r dwyrain o Gonwy, wedi blino ar swyddogion yr Arglwydd Edward, ar Lywelyn i’w rhyddhau. Mewn un wythnos ym mis Tachwedd croesodd Gonwy ac ysgubo’r Saeson o’r tir hyd at Ddyfrdwy. Yna trodd i’r de, a chododd Cymry Ceredigion, Buallt ac Ystrad Tywi gydag ef. Ym mis Mehefin 1257 dinistriwyd byddin Seisnig dan Stephen Bauzan yn nyffryn Tywi ger Llandeilo.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Yn 1258 talodd arglwyddi Cymru wrogaeth i Lywelyn, a chymerodd y teitl Tywysog Cymru. Mae’n ymddangos gyntaf mewn cytundeb a wnaeth y flwyddyn honno ag arglwyddi mawr yr Alban, fel un genedl rydd ag un arall. Drwy’r 1260au, tra rhwygwyd Lloegr gan ryfel y barwniaid, ehangodd ei reolaeth, a chynghreiriodd â Simon de Montfort.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Ar 29 Medi 1267, yn Nhrefaldwyn, seliodd Harri III y cytundeb a wnaeth deitl Llywelyn yn gyfraith. Roedd Llywelyn a’i etifeddion i fod yn Dywysogion Cymru, ac roedd arglwyddi eraill Cymru i ddal eu tiroedd oddi wrtho ef. Roedd yn union gan mlynedd ers i’r Brenin Owain Gwynedd alw ei hun gyntaf yn Dywysog y Cymry, ac yn awr rhoddodd Harri III, y bu ei daid yn gandryll am y teitl, ei sêl arno.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Addawyd Llywelyn i Elinor de Montfort, merch ei hen gynghreiriad Simon, ac yn 1275 priodwyd hwy drwy ddirprwy yn Ffrainc. Ar ei mordaith i Gymru cipiwyd ei llong gan wŷr Edward I, a’i chadw’n garcharor am dair blynedd. Ni roddodd Llywelyn hi heibio, ac ar 13 Hydref 1278 priodwyd hwy o’r diwedd yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Yng Nghymru hi oedd Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Roedd Edward I, a ddaeth yn frenin yn 1272, yn elyn llawer caletach na’i dad. Yn 1277 ymosododd ar Gymru â byddin enfawr a llynges, a thrwy Gytundeb Aberconwy caewyd Llywelyn eto y tu ôl i Gonwy. Ond cadwodd Wynedd i’r gorllewin o’r afon, a chadwodd ei deitl, Tywysog Cymru.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Ar Sul y Blodau 1282 cipiodd ei frawd Dafydd Gastell Penarlâg, a chododd Cymru. Ymunodd Llywelyn â’r rhyfel a ddechreuodd ei bobl. Ar 19 Mehefin 1282, yn llys Garth Celyn, bu farw Elinor wrth eni eu hunig blentyn, Gwenllian.
Ym mis Tachwedd 1282 daeth yr Archesgob John Pecham o Gaergaint i Garth Celyn i wneud heddwch. Cynnig Edward oedd iarllaeth ac ystad gyfoethog yn Lloegr, os ildiai Llywelyn Gymru am byth. Gwrthododd y tywysog a’i gyngor. Atebasant mai ei etifeddiaeth ef oedd y tir, a’i fod wedi’i ddal gan ei gyndadau er dyddiau Camber fab Brutus, a rhoddodd pobl Eryri eu hateb eu hunain.FfynonellauThe Welsh replies to Archbishop Pecham, November 1282 ↗o’r Registrum Epistolarum Johannis Peckham, a ddyfynnir mewn gohebiaeth at Bwyllgor Deisebau’r Senedd, 16 Chwefror 2015 (Saesneg)Cyngor y tywysog: roedd y cantrefi yn ei feddiant “er amser Camber fab Brutus”. Pobl Eryri: hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.Llywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni fynnent hwy wneud gwrogaeth i unrhyw ddieithryn, nad ydynt yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.
Pobl Eryri at yr Archesgob Pecham, Tachwedd 1282
Ar 6 Tachwedd 1282, tra oedd y trafodaethau’n dal i fynd ymlaen, ceisiodd llu Seisnig o Fôn groesi’r Fenai ar bont o gychod ym Moel-y-don. Disgynnodd y Cymry arnynt wrth iddynt ddod i’r lan a’u gyrru’n ôl i’r môr, lle boddodd llawer.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Ym mis Rhagfyr aeth Llywelyn i’r de i godi gwŷr canolbarth Cymru. Ar 11 Rhagfyr 1282, ger Cilmeri ar lan afon Irfon, torrwyd ef oddi wrth ei fyddin a’i ladd. Anfonwyd ei ben at Edward, wedi’i goroni ag eiddew yn wawd, a’i osod uwchben porth Tŵr Llundain. Yn ôl traddodiad Cymru claddwyd ei gorff gan fynachod Abaty Cwm-hir, ac mae carreg yn nodi’r fan yno heddiw.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Lluniodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch farwnad iddo na fu ei hail yn y Gymraeg. Ynddi mae’r byd i gyd fel petai’n dod i ben: y gwynt a’r glaw, y deri’n taro yn erbyn ei gilydd, y môr yn boddi’r tir, yr haul yn rhuthro ar draws yr awyr a’r sêr wedi syrthio.
Poni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw? Poni welwch-chwi’r deri’n ymdaraw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch, marwnad Llywelyn, 1282
Llywelyn oedd tywysog olaf tŷ Aberffraw i reoli Cymru yn ei hawl ei hun. Saif carreg wenithfaen fawr yng Nghilmeri bellach, ger y fan lle syrthiodd, a phob mis Rhagfyr daw pobl o bob rhan o Gymru yno i’w gofio. Ei deitl, Tywysog Cymru, oedd teitl Owain Gwynedd, Dafydd a Llywelyn ei hun. Gant a deunaw o flynyddoedd wedi Cilmeri, byddai Owain Glyndŵr yn cael ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru ac yn ei gymryd i fyny eto.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Y dudalen fawr · 15 pennod, lluniau a chwisPopeth am Gyfraith Hywel: y cynulliad yn Hendy-gwyn, y tri llyfr cyfraith, galanas a sarhaed, menywod a phriodas, gwerth pob peth, a’r llawysgrifau a’u lluniau.
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Buddugoliaeth Bryn DerwinMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruMae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Cytundeb TrefaldwynMae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llywelyn yn priodi ElinorMae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.
Owain Lawgoch yn hwylioMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Y rhai a safodd yn erbyn Rhufain, y Normaniaid a choron Lloegr.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf