Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1223–1282

Llywelyn ap Gruffudd

Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 8 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1223–1282 (wedi’i gofnodi) Ein Llyw Olaf Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd
Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Llun: 14GTR, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Llywelyn ap Gruffudd: Llywelyn, mab Gruffudd

Llywelyn ap Gruffudd

  • Llywelyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gruffudd enw ei dad

Llywelyn ap Gruffudd yw Llywelyn ein Llyw Olaf. Ef yw’r unig dywysog o Gymro a gydnabuwyd erioed gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Enillodd yn ôl diroedd ei daid Llywelyn Fawr, casglodd arglwyddi Cymru o dano, ac am gyfnod rheolodd Dywysogaeth Cymru a ymestynnai o Fôn hyd ymyl Gwent. Pan ddaeth Edward I â holl rym Lloegr, ni fynnai Llywelyn ildio’i bobl, a syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282. Mae Cymru wedi cofio’r diwrnod hwnnw byth wedyn.

Ganwydtua 1223
TadGruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr
MamSenena
Tywysog Gwyneddo 1246; unig reolwr o 1255
Tywysog Cymruo 1258; cydnabuwyd gan Loegr yn 1267
GwraigElinor de Montfort, priodwyd 1278
MerchGwenllian, ganwyd 1282
Bu farw11 Rhagfyr 1282, ger Cilmeri
Claddwydyn ôl traddodiad, Abaty Cwm-hir

Ŵyr Llywelyn Fawr

Mab Gruffudd, mab hynaf Llywelyn Fawr, a Senena oedd Llywelyn. Pan fu farw ei ewythr Dafydd ap Llywelyn yn 1246, cymerodd Llywelyn a’i frawd Owain y frwydr i fyny a rhannu Gwynedd rhyngddynt, ac yn 1247 caeodd Cytundeb Woodstock hwy yn y tir i’r gorllewin o Gonwy. Yn 1255, wedi brwydr Bryn Derwin, daeth Llywelyn yn unig reolwr Gwynedd.

Gwrthryfel 1256

Yn 1256 galwodd pobl y Pedwar Cantref i’r dwyrain o Gonwy, wedi blino ar swyddogion yr Arglwydd Edward, ar Lywelyn i’w rhyddhau. Mewn un wythnos ym mis Tachwedd croesodd Gonwy ac ysgubo’r Saeson o’r tir hyd at Ddyfrdwy. Yna trodd i’r de, a chododd Cymry Ceredigion, Buallt ac Ystrad Tywi gydag ef. Ym mis Mehefin 1257 dinistriwyd byddin Seisnig dan Stephen Bauzan yn nyffryn Tywi ger Llandeilo.

Tywysog Cymru

Yn 1258 talodd arglwyddi Cymru wrogaeth i Lywelyn, a chymerodd y teitl Tywysog Cymru. Mae’n ymddangos gyntaf mewn cytundeb a wnaeth y flwyddyn honno ag arglwyddi mawr yr Alban, fel un genedl rydd ag un arall. Drwy’r 1260au, tra rhwygwyd Lloegr gan ryfel y barwniaid, ehangodd ei reolaeth, a chynghreiriodd â Simon de Montfort.

Ar 29 Medi 1267, yn Nhrefaldwyn, seliodd Harri III y cytundeb a wnaeth deitl Llywelyn yn gyfraith. Roedd Llywelyn a’i etifeddion i fod yn Dywysogion Cymru, ac roedd arglwyddi eraill Cymru i ddal eu tiroedd oddi wrtho ef. Roedd yn union gan mlynedd ers i’r Brenin Owain Gwynedd alw ei hun gyntaf yn Dywysog y Cymry, ac yn awr rhoddodd Harri III, y bu ei daid yn gandryll am y teitl, ei sêl arno.

Elinor

Addawyd Llywelyn i Elinor de Montfort, merch ei hen gynghreiriad Simon, ac yn 1275 priodwyd hwy drwy ddirprwy yn Ffrainc. Ar ei mordaith i Gymru cipiwyd ei llong gan wŷr Edward I, a’i chadw’n garcharor am dair blynedd. Ni roddodd Llywelyn hi heibio, ac ar 13 Hydref 1278 priodwyd hwy o’r diwedd yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Yng Nghymru hi oedd Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri.

Yn erbyn Edward I

Roedd Edward I, a ddaeth yn frenin yn 1272, yn elyn llawer caletach na’i dad. Yn 1277 ymosododd ar Gymru â byddin enfawr a llynges, a thrwy Gytundeb Aberconwy caewyd Llywelyn eto y tu ôl i Gonwy. Ond cadwodd Wynedd i’r gorllewin o’r afon, a chadwodd ei deitl, Tywysog Cymru.

Ar Sul y Blodau 1282 cipiodd ei frawd Dafydd Gastell Penarlâg, a chododd Cymru. Ymunodd Llywelyn â’r rhyfel a ddechreuodd ei bobl. Ar 19 Mehefin 1282, yn llys Garth Celyn, bu farw Elinor wrth eni eu hunig blentyn, Gwenllian.

Er dyddiau Camber fab Brutus

Ym mis Tachwedd 1282 daeth yr Archesgob John Pecham o Gaergaint i Garth Celyn i wneud heddwch. Cynnig Edward oedd iarllaeth ac ystad gyfoethog yn Lloegr, os ildiai Llywelyn Gymru am byth. Gwrthododd y tywysog a’i gyngor. Atebasant mai ei etifeddiaeth ef oedd y tir, a’i fod wedi’i ddal gan ei gyndadau er dyddiau Camber fab Brutus, a rhoddodd pobl Eryri eu hateb eu hunain.

Hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni fynnent hwy wneud gwrogaeth i unrhyw ddieithryn, nad ydynt yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.

Pobl Eryri at yr Archesgob Pecham, Tachwedd 1282

Ar 6 Tachwedd 1282, tra oedd y trafodaethau’n dal i fynd ymlaen, ceisiodd llu Seisnig o Fôn groesi’r Fenai ar bont o gychod ym Moel-y-don. Disgynnodd y Cymry arnynt wrth iddynt ddod i’r lan a’u gyrru’n ôl i’r môr, lle boddodd llawer.

Cilmeri

Ym mis Rhagfyr aeth Llywelyn i’r de i godi gwŷr canolbarth Cymru. Ar 11 Rhagfyr 1282, ger Cilmeri ar lan afon Irfon, torrwyd ef oddi wrth ei fyddin a’i ladd. Anfonwyd ei ben at Edward, wedi’i goroni ag eiddew yn wawd, a’i osod uwchben porth Tŵr Llundain. Yn ôl traddodiad Cymru claddwyd ei gorff gan fynachod Abaty Cwm-hir, ac mae carreg yn nodi’r fan yno heddiw.

Poni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?

Lluniodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch farwnad iddo na fu ei hail yn y Gymraeg. Ynddi mae’r byd i gyd fel petai’n dod i ben: y gwynt a’r glaw, y deri’n taro yn erbyn ei gilydd, y môr yn boddi’r tir, yr haul yn rhuthro ar draws yr awyr a’r sêr wedi syrthio.

Poni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw? Poni welwch-chwi’r deri’n ymdaraw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch, marwnad Llywelyn, 1282

Ein Llyw Olaf

Llywelyn oedd tywysog olaf tŷ Aberffraw i reoli Cymru yn ei hawl ei hun. Saif carreg wenithfaen fawr yng Nghilmeri bellach, ger y fan lle syrthiodd, a phob mis Rhagfyr daw pobl o bob rhan o Gymru yno i’w gofio. Ei deitl, Tywysog Cymru, oedd teitl Owain Gwynedd, Dafydd a Llywelyn ei hun. Gant a deunaw o flynyddoedd wedi Cilmeri, byddai Owain Glyndŵr yn cael ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru ac yn ei gymryd i fyny eto.

Ar y llinell amser

  1. Buddugoliaeth Bryn Derwin

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.

    Buddugoliaeth Bryn Derwin
  2. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru
  3. Cytundeb Trefaldwyn

    Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

    Cytundeb Trefaldwyn
  4. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor
  5. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf