Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1372
Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.
Llun: Argraff o’r sêl a ddefnyddiodd Owain Lawgoch (Yvain de Galles) ar dderbynneb o 1376 · Tipcake, CC0 · Wikimedia Commons
Roedd Owain Lawgoch yn or-nai i Lywelyn ap Gruffudd ac yn etifedd tywysogion Gwynedd. Bu’n filwr yng ngwasanaeth brenhinoedd Ffrainc, ac yn 1372 cychwynnodd i ennill Cymru’n ôl.FfynonellauOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.Owain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
| Yn Ffrainc | Yvain de Galles |
|---|---|
| Hawl | Etifedd Llywelyn ap Gruffudd |
| Hwyliodd | 1372 |
Ar 10 Mai 1372, ym Mharis, datganodd mai ei eiddo ef oedd Cymru drwy olyniaeth, drwy waed a thrwy dreftadaeth, drwy hen frenhinoedd Cymru. Rhoddodd Siarl V, brenin Ffrainc, fenthyg yr arian iddo am lynges.FfynhonnellOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
Hwyliodd ei lynges o Harfleur ac ymosod yn gyntaf ar Guernsey. Yno trodd neges gan y brenin ef ymaith i Gastîl, i nôl llongau i’r rhyfel yn La Rochelle. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno trechodd fyddin Seisnig yn Soubise a dal ei harweinwyr.FfynonellauOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.Owain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.

Yn 1378, yn y gwarchae ar Mortagne, fe’i trywanwyd i farwolaeth gan John Lamb, gŵr a anfonwyd gan lywodraeth Lloegr i’w ladd, ac a enillodd ei ymddiriedaeth. Talodd Trysorlys Lloegr i Lamb am ladd ‘Owynn de Gales’. Yn ôl traddodiad Cymreig mae Owain yn cysgu mewn ogof nes i Gymru ei alw.FfynonellauOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.Owain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.

Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddYr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.
Owain LawgochMae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.
Y Pla DuGwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.
Llyfr Gwyn RhydderchMae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.
Llyfr Coch HergestCyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf