Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

16 Medi 1400

Gwrthryfel Glyndŵr

Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

Llun: Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 16 Medi 1400, yn ei faenor yng Nglyndyfrdwy, cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru. Dyna ddechrau’r gwrthryfel mawr, a pharhaodd am fwy na deng mlynedd.

CyhoeddwydGlyndyfrdwy, 16 Medi 1400
TrasTywysogion Powys a’r Deheubarth
TeitlTywysog Cymru

Tywysog o ddwy linach frenhinol#

Owain oedd arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith. Ar ochr ei dad deuai o Fadog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, ac ar ochr ei fam o deulu brenhinol y Deheubarth. Roedd wedi astudio’r gyfraith yn Llundain a bu’n filwr.

Pymtheg gŵr yng Nglyndyfrdwy#

Cyfarfu pymtheg o wŷr blaenllaw yn ei gartref y diwrnod hwnnw a phenderfynu gyda’i gilydd ddechrau. Yn eu plith roedd ei fab hynaf, ei frodyr-yng-nghyfraith a Hywel Cyffin, Deon Llanelwy.

Owain Glyndŵr ar gefn ei farch ar ei Sêl Fawr, argraff a gedwir yn Amgueddfa Henffordd
Owain Glyndŵr ar gefn ei farch ar ei Sêl Fawr, argraff a gedwir yn Amgueddfa Henffordd · Llun: Hogyncymru, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rhuthun ar dân#

Ar 18 Medi ymosodasant ar dref a chastell yr arglwydd Grey yn Rhuthun. Yna ymosodwyd ar Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng yn eu tro.

Cymerodd Owain deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd ac eglwys i Gymru ei hun.

Tomen y castell yn Sycharth o’r awyr, safle cartref Owain Glyndŵr
Tomen y castell yn Sycharth o’r awyr, safle cartref Owain Glyndŵr · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Milwr y brenin#

Yn 1384 gwasanaethodd Owain a’i frawd Tudur dan Syr Gregory Sais yn Berwick, ac yn 1385 marchogodd Owain yn ymgyrch Rhisiart II yn yr Alban. Tyfodd gwrthryfel 1400 o gweryl â’i gymydog, yr Arglwydd Grey o Ruthun.

Gwŷr y diwrnod cyntaf#

Ymhlith y brodyr-yng-nghyfraith a gyfarfu yng Nglyndyfrdwy roedd Gruffudd a Philip Hanmer, meibion cyn-farnwr uchel.

Sycharth#

Cyn y gwrthryfel canodd Iolo Goch am lys Owain yn Sycharth: y ffos, y bont a’r porth, y llys ar ei fryn glas, y simnai a’r gwydr, y neuadd fel eglwys, y berllan, y felin, y colomendy, y pysgodlyn a’r parc ceirw, gyda Marged a’r plant, mewn tŷ lle nad oedd angen clo. Yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy ill dau.

Y domen a’r ffos#

Yng Nglyndyfrdwy mae tomen yn dal i sefyll wrth y ffordd, 6.5 metr o uchder a 36 metr ar draws ei gwaelod. Fe’i codwyd yn y ddeuddegfed ganrif i reoli’r ffordd ar hyd dyffryn Dyfrdwy. Mae’n debyg mai’r safle â ffos ar draws y cae oedd maenor Owain, wedi’i hamddiffyn gan ffos yn llawn dŵr, palis a phorth. Mewn mannau mae’r ffos hyd at 22.5 metr o led, ac ar ei hochr ogledd-ddwyreiniol mae’n dal i ddal dŵr.

Y gaer goch#

Daw enw Rhuthun o rhudd a din, ‘caer’, ar ôl lliw ei thywodfaen. Dechreuwyd ei chastell yn 1277 gan Ddafydd, brawd Llywelyn ap Gruffudd. Wedi i wŷr Owain ddod ym mis Medi 1400, dim ond y castell ac ychydig adeiladau a adawyd yn sefyll, a chodwyd yr Hen Lys hanner-pren ar y sgwâr y flwyddyn wedyn. Sefydlwyd Eglwys San Pedr yn y dref yn 1310.

Y sêl fawr#

Enwai sêl fawr Owain ef yn ‘Owynus Dei Gratia Princeps Walliae’, Owain, trwy ras Duw, Tywysog Cymru.

Y Mab Darogan#

Y Mab Darogan oedd enw’r Cymry arno. I’r Bywgraffiadur Cymreig ef o hyd yw ffigwr amlycaf hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio
  2. Llyfr Coch Hergest

    Mae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.

    Llyfr Coch Hergest
  3. Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

    Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

    Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith
  4. Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.

    Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf