Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1401
Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.
Llun: Sêl gyfrin Owain Glyndŵr, gyda draig a llew, argraff a gedwir yn Amgueddfa Henffordd · Hogyncymru, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ym mis Tachwedd 1401 ysgrifennodd Owain fel tywysog at dywysogion eraill. Agorodd drafodaethau â Robert III, brenin yr Alban, ac ag arglwyddi Iwerddon, gan ddatgan ei hun yn dywysog annibynnol.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1401 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)1 Ebrill 1401: cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur gastell Conwy; 24 Mehefin, cymerodd Hotspur afael ar Gonwy; ddiwedd Mehefin, brwydr Hyddgen ar Bumlumon, efallai ar 22 Mehefin; ym mis Hydref daeth Harri IV i Ystrad Fflur ar daith frenhinol; ar 29 Tachwedd 1401 agorodd Owain drafodaethau diplomyddol â Robert III, brenin yr Alban, ac arglwyddi Iwerddon, gan ddatgan ei hun yn dywysog annibynnol.
| Dyddiad | 29 Tachwedd 1401 |
|---|---|
| At | Robert III, brenin yr Alban, ac arglwyddi Iwerddon |
| Cadwyd gan | Adda o Frynbuga, a’i copïodd i’w gronicl |
At frenin yr Alban ysgrifennodd Owain am dras gyffredin eu pobloedd o Brutus, ac am feibion Brutus, Albanact, Locrinus a Chamber.FfynonellauChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421Cronicl Adda o Frynbuga, golygwyd a chyfieithwyd gan E. M. Thompson, 1904Copïodd Adda lythyr Owain at Robert III o’r Alban i’w gronicl, wedi’i ddyddio 29 Tachwedd 1401, gyda’i eiriau am Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber.Chronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421 ↗Edward Maunde Thompson (gol. a chyf.), Llundain, 1904 (Saesneg)Copïodd Adda o Frynbuga lythyr Owain Glyndŵr at Robert III, brenin yr Alban, yn 1401 i’w gronicl. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Copïodd y croniclwr Cymreig Adda o Frynbuga lythyr Owain at frenin yr Alban i’w gronicl. Gellir ei ddarllen o hyd heddiw.FfynonellauChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421 ↗Edward Maunde Thompson (gol. a chyf.), Llundain, 1904 (Saesneg)Copïodd Adda o Frynbuga lythyr Owain Glyndŵr at Robert III, brenin yr Alban, yn 1401 i’w gronicl. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.Chronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421Cronicl Adda o Frynbuga, golygwyd a chyfieithwyd gan E. M. Thompson, 1904Copïodd Adda lythyr Owain at Robert III o’r Alban i’w gronicl, wedi’i ddyddio 29 Tachwedd 1401, gyda’i eiriau am Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber.
Roedd Owain yn gofyn i bobloedd eraill yr ynysoedd hyn sefyll gyda’r Cymry. O fewn tair blynedd byddai ganddo lysgenhadon yn llys Ffrainc.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1404 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Gwanwyn 1404: cymerodd Glyndŵr gestyll Cricieth, Aberystwyth a Harlech; 10 Mai, yn Nolgellau gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig; 21 Mehefin 1404, ei senedd gyntaf ym Machynlleth; 14 Gorffennaf 1404, gwnaeth Gruffudd Yonge a John Hanmer gytundeb cynghrair ffurfiol â Siarl VI ym Mharis.
Ar 21 Chwefror 1401 adroddodd Senedd Lloegr fod y Cymry ‘mewn hwyliau peryglus’. Ym mis Awst mae’n debyg i Owain ymosod ar Abaty Cwm-hir, ac yna ar Faesyfed, Trefaldwyn a’r Trallwng. Ym mis Hydref, mewn ateb i’w fuddugoliaeth yn Hyddgen, daeth Harri IV a’i filwyr ar daith frenhinol i abaty Ystrad Fflur, ac ar 2 Tachwedd bu ymladd yn Twthill, ger Caernarfon.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1401 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)21 Chwefror 1401, adroddodd Senedd Lloegr fod y Cymry ‘mewn hwyliau peryglus’; Mawrth 1401, deddfau penyd yn erbyn y Cymry; ddiwedd Mehefin, brwydr Hyddgen; Awst 1401, mae’n debyg i Lyndŵr ymosod ar Abaty Cwm-hir, yna Maesyfed, Trefaldwyn a’r Trallwng; Hydref 1401, mewn ymateb i Hyddgen, ymosododd Harri IV a’i filwyr ar abaty Ystrad Fflur ar daith frenhinol; 2 Tachwedd 1401, brwydr Twthill yng Nghaernarfon; 29 Tachwedd 1401, agorodd Owain drafodaethau â Robert III o’r Alban ac arglwyddi Iwerddon.
Atebodd Senedd Lloegr y gwrthryfel â deddfau llym. Dan rai 1401 ni allai’r un Cymro brynu tir yn Lloegr nac ym mwrdeistrefi Seisnig Cymru, na chael ei wneud yn fwrdais. Yn 1402 daeth rhagor: nid oedd yr un Cymro i ddwyn arfau mewn trefi, marchnadoedd nac eglwysi, dal castell, na bod yn ustus, siryf, cwnstabl nac unrhyw swyddog arall yng Nghymru, ac nid oedd y Cymry i ymgynnull i gymryd cyngor. Nid oedd yr un Cymro i fyw mewn tref gaerog, a chollai bwrdais Seisnig a briododd Gymraes ei hawliau yn y dref. Roedd y cestyll i’w dal gan ‘Saeson dewr’, nid gan wŷr o ‘waed cymysg’, a dim ond yn y trefi marchnad y gallai’r Cymry brynu a gwerthu nwyddau.FfynhonnellBackground to the Penal Laws 1401–1414 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)O roliau’r Senedd: yn 1401, nid oedd yr un Cymro i brynu tir na thenement yn Lloegr nac ym mwrdeistrefi Seisnig Cymru, na’i wneud yn fwrdais; ym mis Medi 1402, nid oedd ‘ofera, rhigymwyr, clerwyr na chrwydriaid’ i’w goddef yng Nghymru, am eu bod yn ‘achos y gwrthryfel presennol’; dim cynulliadau o Gymry i gymryd cyngor; dim Cymro i ddwyn arfau mewn trefi, marchnadoedd, eglwysi nac ar y priffyrdd; dim un i ddal castell; dim un i fod yn ustus, siambrlen, canghellor, trysorydd, siryf, stiward, cwnstabl nac unrhyw swyddog arall yng Nghymru; dim Cymro i fyw mewn unrhyw dref gaerog; bwrdeisiaid Seisnig a briododd Gymraësau i golli eu breintiau; y garsiynau i’w llenwi â ‘Saeson dewr’ ac nid gwŷr o ‘waed cymysg’; dim nwyddau i’w prynu na’u gwerthu gan y Cymry ond mewn trefi marchnad.
Trodd un ddeddf yn 1402 hyd yn oed ar y beirdd. ‘Nid oes ofera, rhigymwyr, clerwyr na chrwydriaid i’w goddef yng Nghymru’, meddai, am eu bod yn ‘achos y gwrthryfel presennol’.FfynhonnellBackground to the Penal Laws 1401–1414 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)O roliau’r Senedd: yn 1401, nid oedd yr un Cymro i brynu tir na thenement yn Lloegr nac ym mwrdeistrefi Seisnig Cymru, na’i wneud yn fwrdais; ym mis Medi 1402, nid oedd ‘ofera, rhigymwyr, clerwyr na chrwydriaid’ i’w goddef yng Nghymru, am eu bod yn ‘achos y gwrthryfel presennol’; dim cynulliadau o Gymry i gymryd cyngor; dim Cymro i ddwyn arfau mewn trefi, marchnadoedd, eglwysi nac ar y priffyrdd; dim un i ddal castell; dim un i fod yn ustus, siambrlen, canghellor, trysorydd, siryf, stiward, cwnstabl nac unrhyw swyddog arall yng Nghymru; dim Cymro i fyw mewn unrhyw dref gaerog; bwrdeisiaid Seisnig a briododd Gymraësau i golli eu breintiau; y garsiynau i’w llenwi â ‘Saeson dewr’ ac nid gwŷr o ‘waed cymysg’; dim nwyddau i’w prynu na’u gwerthu gan y Cymry ond mewn trefi marchnad.
Yn 1401 anfonodd Owain Ddafydd ab Ifan Goch yn llysgennad at frenin yr Alban, i siarad dros Gymru yn llys yr Alban.FfynhonnellGlyn Dŵr, the statesman ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Yn 1401 anfonwyd Dafydd ab Ifan Goch yn llysgennad Glyndŵr at frenin yr Alban; roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 rhoddodd brenin Ffrainc lynges a byddin iddo i oresgyn Cymru; yn 1403–4 bu llynges Ffrengig Jean d’Espagne yn cydweithio â’r Cymry; anfonodd Owain ei frawd-yng-nghyfraith John Hanmer a’i ganghellor Gruffudd Young i Ffrainc, a gwnaed cytundeb ar 14 Gorffennaf 1404; ar 22 Gorffennaf 1405 gadawodd llu Ffrengig Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn, a chyda gwŷr Owain cyrhaeddodd Woodbury Hill, o fewn 8 milltir i Gaerwrangon.
Ysgrifennodd Owain at frenin yr Alban fel ei ‘arglwydd a’i gefnder’ a gofyn iddo am wŷr arfog. At y Gwyddelod ysgrifennodd yn Lladin, at ei ‘gefndryd annwyl yn Iwerddon’. Daliodd y Saeson y negeswyr a’u crogi.FfynhonnellGlendower, Owen ↗T. F. Tout, Dictionary of National Biography, 1890 (Saesneg)Ysgrifennodd Owain at ei ‘arglwydd a’i gefnder’ yn yr Alban yn gofyn am wŷr arfog, ac yn Lladin at ei ‘gefndryd annwyl yn Iwerddon’, ond daliwyd a chrogwyd y negeswyr; dychrynwyd gwŷr y gororau gan seren gynffon yn 1402; wedi Pilleth aed â Mortimer i Eryri; ym mis Gorffennaf 1403 tyngodd gwŷr sir Gaerfyrddin lw o ffyddlondeb i Owain; dywedodd Hopcyn ap Tomas y câi ei ddal ‘rhwng Caerfyrddin a Gŵyr, dan faner ddu’; roedd Cydweli a Gŵyr yn ei ddwylo; cytunodd garsiwn gwan Harlech i ildio ar ddiwrnod penodol; gwnaed cytundeb Paris, 14 Gorffennaf 1404, dros Ffrainc gan Jacques de Bourbon, iarll La Marche, yn erbyn ‘Harri o Lancaster’, ac anfonodd Owain restr o harbyrau Cymru; rhannai’r Cytundeb Tridarn Loegr ‘i gyflawni’r broffwydoliaeth’; ni oroesodd cofnod o waith y senedd.
Ymunodd Adda o Frynbuga, a gopïodd lythyrau Owain i’w gronicl, â dilynwyr Owain ei hun yn ddiweddarach. Rhoddodd Harri IV bardwn iddo yn 1411.FfynhonnellChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421: introduction ↗Edward Maunde Thompson (gol.), Llundain, 1904 (Saesneg)Rhagymadrodd y golygydd: rhoddodd Adda lythyrau apêl Owain at frenin yr Alban a phenaethiaid Iwerddon yn ei gronicl; ymunodd Adda ei hun â dilynwyr Glyndŵr yn ddiweddarach, a rhoddodd Harri IV bardwn iddo yn 1411.
Ar 21 Chwefror 1402 ymddangosodd seren gynffon, ac arhosodd yn yr awyr hyd 10 Ebrill. Fe’i cymerwyd yn arwydd pwysig i Owain.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1402 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)21 Chwefror 1402, gwelwyd seren gynffon yn yr awyr hyd 10 Ebrill, arwydd pwysig i Lyndŵr; 22 Mehefin 1402, brwydr Bryn Glas; 7 Medi 1402, bu bron i Harri IV gael ei ladd mewn storm ar daith frenhinol; 11 Tachwedd 1402, talwyd pridwerth o 10,000 o farciau i Lyndŵr am Reginald Grey; 30 Tachwedd 1402, rhyddhawyd Edmund Mortimer a phriododd Gatrin; 13 Rhagfyr 1402, datganodd Mortimer ei gefnogaeth i Lyndŵr i arglwyddi’r Mers. Ar y gororau codai ofn ar y Saeson.FfynhonnellGlendower, Owen ↗T. F. Tout, Dictionary of National Biography, 1890 (Saesneg)Ysgrifennodd Owain at ei ‘arglwydd a’i gefnder’ yn yr Alban yn gofyn am wŷr arfog, ac yn Lladin at ei ‘gefndryd annwyl yn Iwerddon’, ond daliwyd a chrogwyd y negeswyr; dychrynwyd gwŷr y gororau gan seren gynffon yn 1402; wedi Pilleth aed â Mortimer i Eryri; ym mis Gorffennaf 1403 tyngodd gwŷr sir Gaerfyrddin lw o ffyddlondeb i Owain; dywedodd Hopcyn ap Tomas y câi ei ddal ‘rhwng Caerfyrddin a Gŵyr, dan faner ddu’; roedd Cydweli a Gŵyr yn ei ddwylo; cytunodd garsiwn gwan Harlech i ildio ar ddiwrnod penodol; gwnaed cytundeb Paris, 14 Gorffennaf 1404, dros Ffrainc gan Jacques de Bourbon, iarll La Marche, yn erbyn ‘Harri o Lancaster’, ac anfonodd Owain restr o harbyrau Cymru; rhannai’r Cytundeb Tridarn Loegr ‘i gyflawni’r broffwydoliaeth’; ni oroesodd cofnod o waith y senedd.
Wrth i’r newydd am y gwrthryfel ledu, dechreuodd help gyrraedd Owain, gan gynnwys llongau o’r Alban.FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Wrth i hanes y gwrthryfel ledu daeth help i Owain, yn eu plith gefnogaeth longau o’r Alban; yn 1386 rhoddodd Owain dystiolaeth yn achos Scrope yn erbyn Grosvenor am arfbais a welwyd ar yr ymgyrch yn yr Alban, a thystiodd ei frodyr-yng-nghyfraith John Hanmer a Robert Puleston hefyd; roedd llysgenhadon o Ffrainc, yr Alban a theyrnas León yn ei lys yn 1404; cynlluniai ddwy brifysgol genedlaethol, un yn y gogledd ac un yn y de, dychwelyd at gyfreithiau Hywel Dda ac eglwys Gymreig annibynnol; yn 1404 ysgrifennodd at Louis, dug Orléans, i agor porthladdoedd Cymru i fasnach Ffrainc; gelwid 1405 yn ‘Flwyddyn y Ffrancod’ yng Nghymru; ni chafodd ei ddal erioed; ar 21 Rhagfyr 1411 rhoddodd y brenin bardwn i’r Cymry i gyd ac eithrio Owain a Thomas o Trumpington, ac o 9 Ebrill 1413 nid oedd Owain wedi’i eithrio mwyach; bu ei fab Maredudd mewn cysylltiad â John Talbot a’r goron ar 24 Chwefror 1416 a chafodd bardwn brenhinol yn 1421; ysgrifennodd Adda o Frynbuga i’w fedd gael ei ddarganfod, felly fe’i claddwyd eto mewn lle anhysbys; ymhlith y lleoedd a enwir mae Lawton’s Hope yn Canon Pyon, Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton ac Abaty Cwm-hir; mae J. E. Lloyd a Gruffydd Aled Williams yn cysylltu ei farw a’i gladdu â swydd Henffordd, ac awgrymodd Williams Gwm-hir; John Scudamore, mab-yng-nghyfraith arall, oedd biau Kentchurch; dadorchuddiodd David Lloyd George ei gerflun yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; daeth yn ail i Aneurin Bevan ym mhôl 100 Arwr Cymru yn 2003–04; mae ymgyrch i wneud 16 Medi, pan gododd ei faner, yn ŵyl gyhoeddus; yn Henry IV, Part 1 Shakespeare gall ‘alw ysbrydion o’r dyfnder mawr’. Anfonodd Llydaw hefyd, a’r Alban, gymorth i’r Cymry yn y blynyddoedd wedyn.FfynhonnellGlyndŵr rebellion ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedodd Adda o Frynbuga i Owain alw ei senedd gyntaf ‘o Gymru gyfan’ ym Machynlleth; gorymdeithiodd Owain i lawr dyffryn Tywi, gan ail-greu ymgyrch Llywelyn Fawr yn y gorllewin, a syrthiodd Caerfyrddin, un o brif gadarnleoedd Lloegr yn y gorllewin, iddo; gwarchaeodd lluoedd Cymreig, Ffrengig a Llydewig ar gastell Cydweli ym mis Tachwedd 1403; gallai’r Cymry ddibynnu ar help o Lydaw a’r Alban.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrCyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrMae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithAr lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.
Buddugoliaeth HyddgenMae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.
Brwydr Bryn GlasYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf