Ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ar fryn Bryn Glas ym Mhyllalai ger Trefyclo, enillodd Owain un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.
| Dyddiad | 22 Mehefin 1402 |
|---|---|
| Lle | Bryn Glas, Pyllalai, sir Faesyfed |
| Daliwyd | Syr Edmund Mortimer |
Sut yr enillwyd hi#
Gosododd Owain ei saethwyr ar y llethr, lle gallent saethu ymhellach na’r Saeson. Trawodd llu cudd ystlys a chefn Mortimer. A throdd y saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.

Mortimer yn ymuno ag Owain#
Daliwyd Edmund Mortimer. Ni thalai Harri IV ei bridwerth, felly ymunodd Mortimer ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Y flwyddyn honno daliodd Owain yr arglwydd Grey o Ruthun hefyd, nes talu pridwerth amdano.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
Yr eglwys ar y bryn#
Saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia tal yn nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.
Ble’r ymladdwyd#
Gosododd Cronicl Wigmore y frwydr ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’. Rhoddodd Nicholas Bysshop, gan ysgrifennu tua 1432, hi ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’, a’r Brut rhyddiaith ‘ar y Bryn Du’.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Yn agos at Loegr#
Y mis Mehefin hwnnw roedd Owain ger Trefyclo, dim ond deuddeng milltir o Lanllieni, a oedd bryd hynny’n garsiwn a thref farchnad Seisnig bwysig. Roedd Edmund Mortimer yn ewythr i iarll ifanc y Mers, ac roedd gan y naill neu’r llall well hawl o waed i goron Lloegr na Harri IV.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Y fyddin gudd#
Mae’n debyg fod Owain wedi galw gwŷr o rannau eraill o Gymru, a ddaeth yn gyflym dros lwybrau’r bryniau, fel ei fod yn llawer cryfach nag a wyddai Mortimer. Rhannodd ei fyddin. Safai rhan ohoni, gyda llawer o saethwyr, ar lethrau’r bryn, tra arhosai’r gweddill mewn cwm ar y chwith, ynghudd dan ddail trwchus.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Y rhai a syrthiodd#
Ymhlith y meirw ar ochr Lloegr roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial marchogion y brenin.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Cymru’n codi#
Daeth y newydd am y fuddugoliaeth â llawer o Gymry nad oeddent eto wedi dewis ochr i sefyll yn agored gydag Owain. Ar ochr Lloegr bu penodiadau brysiog, a rhuthrwyd gwŷr newydd i garsiynau ledled Cymru.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC. Aed â Mortimer ei hun i Eryri.FfynhonnellGlendower, Owen ↗T. F. Tout, Dictionary of National Biography, 1890 (Saesneg)Ysgrifennodd Owain at ei ‘arglwydd a’i gefnder’ yn yr Alban yn gofyn am wŷr arfog, ac yn Lladin at ei ‘gefndryd annwyl yn Iwerddon’, ond daliwyd a chrogwyd y negeswyr; dychrynwyd gwŷr y gororau gan seren gynffon yn 1402; wedi Pilleth aed â Mortimer i Eryri; ym mis Gorffennaf 1403 tyngodd gwŷr sir Gaerfyrddin lw o ffyddlondeb i Owain; dywedodd Hopcyn ap Tomas y câi ei ddal ‘rhwng Caerfyrddin a Gŵyr, dan faner ddu’; roedd Cydweli a Gŵyr yn ei ddwylo; cytunodd garsiwn gwan Harlech i ildio ar ddiwrnod penodol; gwnaed cytundeb Paris, 14 Gorffennaf 1404, dros Ffrainc gan Jacques de Bourbon, iarll La Marche, yn erbyn ‘Harri o Lancaster’, ac anfonodd Owain restr o harbyrau Cymru; rhannai’r Cytundeb Tridarn Loegr ‘i gyflawni’r broffwydoliaeth’; ni oroesodd cofnod o waith y senedd.
Pridwerth a phriodas#
Ym mis Medi 1402 bu bron i Harri IV gael ei ladd mewn storm wrth arwain taith frenhinol i Gymru. Ar 11 Tachwedd talwyd pridwerth o 10,000 o farciau i Owain am Reginald Grey. Ar 30 Tachwedd priododd Mortimer â Chatrin, ac ar 13 Rhagfyr datganodd ei gefnogaeth i Owain i arglwyddi’r Mers.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1402 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)21 Chwefror 1402, gwelwyd seren gynffon yn yr awyr hyd 10 Ebrill, arwydd pwysig i Lyndŵr; 22 Mehefin 1402, brwydr Bryn Glas; 7 Medi 1402, bu bron i Harri IV gael ei ladd mewn storm ar daith frenhinol; 11 Tachwedd 1402, talwyd pridwerth o 10,000 o farciau i Lyndŵr am Reginald Grey; 30 Tachwedd 1402, rhyddhawyd Edmund Mortimer a phriododd Gatrin; 13 Rhagfyr 1402, datganodd Mortimer ei gefnogaeth i Lyndŵr i arglwyddi’r Mers.
Yr eglwys ar Fryn Glas#
Roedd eglwys y Santes Fair ym Mhilleth eisoes yn sefyll ar y bryn adeg y frwydr, ac yn ei thir mae ffynnon a lenwir gan darddiad. Prin fod tir y frwydr wedi newid heddiw.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Mewn llyfrau ac ar sgrin#
Adroddodd John Cowper Powys hanes y frwydr mewn pennod o’r enw ‘Bryn Glas’ yn ei nofel Owen Glendower yn 1941, ac Edith Pargeter yn A Bloody Field by Shrewsbury yn 1972. Dangosodd cyfres y BBC Battlefield Britain hi mewn ail-greu ar gyfrifiadur.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; Nicholas Bysshop, tua 1432: ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’; y Brut rhyddiaith: ‘ar y Bryn Du’; roedd Owain ger Trefyclo, 12 milltir o Lanllieni; roedd gan Mortimer, ewythr iarll ifanc y Mers, well hawl etifeddol i’r orsedd na Harri; mae’n debyg i Owain alw gwŷr o rannau eraill o Gymru dros lwybrau’r bryniau, ac roedd yn llawer cryfach nag a sylweddolai Mortimer; rhannodd Owain ei fyddin, rhan ar y llethrau a’r gweddill ynghudd mewn cwm ar y chwith dan ddail trwchus; ymhlith y meirw roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial y brenin; daeth y newydd â llawer o Gymry petrus at Owain; mae’r tir heb newid fawr; mae eglwys y Santes Fair yn hŷn na’r frwydr ac mae ganddi ffynnon; adroddir yr hanes yn Owen Glendower John Cowper Powys (1941) ac A Bloody Field by Shrewsbury Edith Pargeter (1972), a’i ddangos yn Battlefield Britain y BBC.
Ffynonellau a darllen pellach




