Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

22 Mehefin 1402

Brwydr Bryn Glas

Mae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.

Llun: Bryn Glas ac eglwys Pyllalai, lle’r ymladdwyd y frwydr · Ian Paterson, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ar fryn Bryn Glas ym Mhyllalai ger Trefyclo, enillodd Owain un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored.

Dyddiad22 Mehefin 1402
LleBryn Glas, Pyllalai, sir Faesyfed
DaliwydSyr Edmund Mortimer

Sut yr enillwyd hi#

Gosododd Owain ei saethwyr ar y llethr, lle gallent saethu ymhellach na’r Saeson. Trawodd llu cudd ystlys a chefn Mortimer. A throdd y saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain.

Brwydr Bryn Glas, darlun mewn llyfr gan Syr Owen M. Edwards
Brwydr Bryn Glas, darlun mewn llyfr gan Syr Owen M. Edwards · Llun: From a book of essays by Sir Owen M. Edwards, Public domain, Wikimedia Commons

Mortimer yn ymuno ag Owain#

Daliwyd Edmund Mortimer. Ni thalai Harri IV ei bridwerth, felly ymunodd Mortimer ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Y flwyddyn honno daliodd Owain yr arglwydd Grey o Ruthun hefyd, nes talu pridwerth amdano.

Yr eglwys ar y bryn#

Saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia tal yn nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd.

Ble’r ymladdwyd#

Gosododd Cronicl Wigmore y frwydr ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’. Rhoddodd Nicholas Bysshop, gan ysgrifennu tua 1432, hi ‘ar fryn â ffynnon ac ar ochr dde bryn cyfagos’, a’r Brut rhyddiaith ‘ar y Bryn Du’.

Yn agos at Loegr#

Y mis Mehefin hwnnw roedd Owain ger Trefyclo, dim ond deuddeng milltir o Lanllieni, a oedd bryd hynny’n garsiwn a thref farchnad Seisnig bwysig. Roedd Edmund Mortimer yn ewythr i iarll ifanc y Mers, ac roedd gan y naill neu’r llall well hawl o waed i goron Lloegr na Harri IV.

Y fyddin gudd#

Mae’n debyg fod Owain wedi galw gwŷr o rannau eraill o Gymru, a ddaeth yn gyflym dros lwybrau’r bryniau, fel ei fod yn llawer cryfach nag a wyddai Mortimer. Rhannodd ei fyddin. Safai rhan ohoni, gyda llawer o saethwyr, ar lethrau’r bryn, tra arhosai’r gweddill mewn cwm ar y chwith, ynghudd dan ddail trwchus.

Y rhai a syrthiodd#

Ymhlith y meirw ar ochr Lloegr roedd Syr Walter Devereux o Weobley, Kinard de la Bere, siryf swydd Henffordd deirgwaith, a Syr Robert Whitney, marsial marchogion y brenin.

Cymru’n codi#

Daeth y newydd am y fuddugoliaeth â llawer o Gymry nad oeddent eto wedi dewis ochr i sefyll yn agored gydag Owain. Ar ochr Lloegr bu penodiadau brysiog, a rhuthrwyd gwŷr newydd i garsiynau ledled Cymru. Aed â Mortimer ei hun i Eryri.

Pridwerth a phriodas#

Ym mis Medi 1402 bu bron i Harri IV gael ei ladd mewn storm wrth arwain taith frenhinol i Gymru. Ar 11 Tachwedd talwyd pridwerth o 10,000 o farciau i Owain am Reginald Grey. Ar 30 Tachwedd priododd Mortimer â Chatrin, ac ar 13 Rhagfyr datganodd ei gefnogaeth i Owain i arglwyddi’r Mers.

Yr eglwys ar Fryn Glas#

Roedd eglwys y Santes Fair ym Mhilleth eisoes yn sefyll ar y bryn adeg y frwydr, ac yn ei thir mae ffynnon a lenwir gan darddiad. Prin fod tir y frwydr wedi newid heddiw.

Mewn llyfrau ac ar sgrin#

Adroddodd John Cowper Powys hanes y frwydr mewn pennod o’r enw ‘Bryn Glas’ yn ei nofel Owen Glendower yn 1941, ac Edith Pargeter yn A Bloody Field by Shrewsbury yn 1972. Dangosodd cyfres y BBC Battlefield Britain hi mewn ail-greu ar gyfrifiadur.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.

    Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon
  2. Buddugoliaeth Hyddgen

    Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.

    Buddugoliaeth Hyddgen
  3. Owain yn ysgubo’r de

    Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

    Owain yn ysgubo’r de
  4. Senedd Machynlleth

    Coronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.

    Senedd Machynlleth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf