Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1403

Owain yn ysgubo’r de

Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ym mis Gorffennaf 1403 ysgubodd Owain i lawr dyffryn Tywi, hen galon y Deheubarth, teyrnas hynafiaid ei fam. Mewn deng niwrnod cododd y de gydag ef.

MisGorffennaf 1403
LlwybrLlanymddyfri i Gaerfyrddin
Erbyn RhagfyrDaliai Owain bron y cyfan o Gymru

I lawr y Tywi#

Wedi gwarchae ar Lanymddyfri, symudodd ei fyddin i lawr y dyffryn ar 3 Gorffennaf. Yn Llandeilo ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr. Ar 5 Gorffennaf ymosododd Owain ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen.

Cwymp Caerfyrddin#

Y mis hwnnw cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, ac ar 6 Gorffennaf dref Caerfyrddin.

Caerfyrddin, ei chastell ac afon Tywi, o Tour in Wales Thomas Pennant
Caerfyrddin, ei chastell ac afon Tywi, o Tour in Wales Thomas Pennant · Llun: Thomas Pennant, Public domain, Wikimedia Commons

Bron y cyfan o Gymru#

Yn y gwanwyn roedd y Tywysog Harri wedi llosgi cartrefi Owain yn Sycharth a Glyndyfrdwy. Ond erbyn Rhagfyr 1403 daliai Owain bron y cyfan o Gymru.

Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw
Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw · Llun: Worldfootage, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y ffordd i’r de#

Yn gynnar yn 1403 rhyddhaodd gwŷr Owain dref yr Hob yn y gogledd-ddwyrain, ac ar 24 Mehefin ymosododd Cymry Brycheiniog ar gastell Aberhonddu. Yna gorymdeithiodd Owain i lawr dyffryn Tywi, ar hyd llwybr ymgyrch Llywelyn Fawr yn y gorllewin.

Llwon yn sir Gaerfyrddin#

Wrth iddo ddod, tyngodd gwŷr sir Gaerfyrddin lw o ffyddlondeb iddo.

Carreg Cennen#

Saif Carreg Cennen ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo. Efallai mai’r Arglwydd Rhys a’i cododd gyntaf, ac mae rhodfa gromennog yn arwain i lawr i ogof ddofn yn y bryn, lle mae ffynnon o ddŵr croyw yn tarddu. Difrododd ymosodiad Owain ei muriau’n ddrwg, a phriododd ei hamddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys, merch Owain, yn ddiweddarach. Fe’i cofnodir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1248, pan gipiodd Rhys Fychan ef, a chafwyd darnau arian Rhufeinig yno. Peintiodd Turner y castell yn 1798.

Dryslwyn#

Codwyd Dryslwyn, ar ei fryn creigiog uwchben Tywi, tua’r 1220au gan un o dywysogion Deheubarth, Rhys Gryg efallai. Mae’n debyg iawn i Ddinefwr, pob un â thŵr crwn o fewn ward y mae ei mur yn dilyn y llethr, gyda neuadd fawr a chegin. Yn haf 1403 daeth i ddwylo Owain.

Yr hen dref Rufeinig#

Roedd Caerfyrddin yn un o brif gadarnleoedd Lloegr yn y gorllewin. Yn oes y Rhufeiniaid Moridunum oedd hi, prif dref y Demetae, ac mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl ym Mhrydain. Galwodd Camden hi’n ddiweddarach yn ‘brif ddinas y wlad’, ac eglwys San Pedr, â chorff 200 troedfedd o hyd, yw eglwys blwyf fwyaf esgobaeth Tyddewi.

Gair gan feistr y Brut#

Ar 8 Gorffennaf aeth Owain i ofyn cyngor Hopcyn ap Tomas, ‘meistr ar y Brut’. Rhybuddiodd Hopcyn y câi Owain ei ddal ‘rhwng Caerfyrddin a Gŵyr, dan faner ddu’. Ni ddaeth y rhybudd yn wir, oherwydd ni chafodd Owain ei ddal erioed.

Cydweli a Gŵyr#

Ar 13 Awst arweiniodd Henry Dwn a’i fab ymosodiad ar gastell Cydweli. Erbyn hynny roedd tiroedd Cydweli a Gŵyr yn nwylo Owain.

Hotspur yn codi#

Y mis Gorffennaf hwnnw cododd Henry Percy, Hotspur, fyddin i ymuno ag Owain yn erbyn y brenin. Ymladdwyd brwydr Amwythig ar 21 Gorffennaf.

Y brenin yn rhy hwyr#

Cyrhaeddodd Harri IV Gaerfyrddin ar daith frenhinol ar 24 Medi, ac ym mis Tachwedd ymunodd llynges Ffrengig ag Owain i ymosod ar gastell Caernarfon.

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Hyddgen

    Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.

    Buddugoliaeth Hyddgen
  2. Brwydr Bryn Glas

    Mae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.

    Brwydr Bryn Glas
  3. Senedd Machynlleth

    Coronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.

    Senedd Machynlleth
  4. Cytundeb rhwng Cymru a Ffrainc

    Ym Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.

    Cytundeb rhwng Cymru a Ffrainc

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf