Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1401

Buddugoliaeth Hyddgen

Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.

Llun: Y gofeb i frwydr Mynydd Hyddgen ar Bumlumon · Lyn Léwis Dafis, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Ym mis Mehefin 1401, ar lethrau gorllewinol Pumlumon, trodd mintai fach Owain ar fyddin lawer mwy o Saeson a Fflemiaid, a’i chwalu. Dyna ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes.

DyddiadMehefin 1401
LleMynydd Hyddgen, Pumlumon
Niferoedd120 i 500 o Gymry yn erbyn hyd at 1,500

Y frwydr#

Efallai fod gan Owain rhwng 120 a 500 o wŷr. Yn ei erbyn daeth hyd at 1,500. Mae’r unig hanes yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson eu cefnau i ffoi.

Llethrau gogleddol Pen Pumlumon Fawr, y rhostir uchel lle’r enillodd Owain
Llethrau gogleddol Pen Pumlumon Fawr, y rhostir uchel lle’r enillodd Owain · Llun: Richard Webb, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymru’n ymgynnull#

Wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd. Gelwir dwy garreg gwarts wen dros yr afon yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr, ac yn 1977 dadorchuddiodd Gwynfor Evans gofeb yn Nant-y-moch.

Arwr Caeo#

Yn 1401 hefyd arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo fyddin y brenin ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc. Fe’i dienyddiwyd yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad, ac mae ei gerflun yn sefyll yn Llanymddyfri heddiw.

Yr unig hanes#

Dim ond un cofnod sy’n adrodd y frwydr, yr Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif, a ysgrifennwyd efallai mor gynnar â 1422 ac a gopïwyd wedyn gan Ruffudd Hiraethog yn 1550. Dywed i fil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, o Ros ac o Benfro ddod i’r mynydd i geisio dal Owain.

Clod mawr i Owain#

Wedi’r fuddugoliaeth, medd y cronicl, ‘daeth clod mawr i Owain’, a chododd gwŷr gydag ef o bob rhan o Gymru, ‘nes bod llu mawr gydag ef’.

Saethwyr ar ferlod mynydd#

Barnai’r awdur Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda 120 o wŷr Owain ar y raddfa arferol o dri i un, bron i 500 i gyd. Yn ôl y farn hon saethwyr ar ferlod mynydd oedd y rhan fwyaf, yn gweddu i dir mynydd corsiog, lle’r oedd milwyr trymach Lloegr a Fflandrys yn ei chael yn anodd.

Magl ar y llethr#

Mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd. Dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr cyfyd ysgwydd o graig, Banc Lluestnewydd. Cafodd yr hanesydd Michael Livingston lecyn gwastad yno, maint cae chwarae, ynghudd o’r tir islaw, lle gallai llu wrth gefn aros. Awgryma i Owain adael i hanner ei wŷr gael eu gweld a’u hymlid i fyny’r bryn, ac yna gau’r fagl.

Y brenin yn sylwi#

Gwnaeth y fuddugoliaeth i Harri IV gymryd y gwrthryfel o ddifrif o’r diwedd. Ar 18 Medi galwodd am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.

Llywelyn o Gaeo#

Gŵr llawagored oedd Llywelyn ap Gruffudd Fychan. Galwodd Adda o Frynbuga ef yn ‘hael’, a dweud bod ei aelwyd yn yfed un ar bymtheg o bibau gwin y flwyddyn. Ymladdodd dau o’i feibion, Gwilym a Morgan, dros Owain hefyd, a daeth Morgan wedyn yn abad Ystrad Fflur.

Dewr dienw#

Mae ei gerflun yn Llanymddyfri yn dangos helm, clogyn ac arfwisg wag. Wedi arddangosfa o ddyluniadau yn 2000 dewisodd y bobl ef drwy bleidlais gyhoeddus, a galwodd ei wneuthurwr y ffigwr yn ‘ddewr dienw’, a bwriad yr arfwisg wag oedd dangos y gallai’r hyn a wnaeth Llywelyn berthyn i unrhyw un.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr

Cyn ac wedyn

  1. Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

    Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

    Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith
  2. Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.

    Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon
  3. Brwydr Bryn Glas

    Mae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.

    Brwydr Bryn Glas
  4. Owain yn ysgubo’r de

    Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

    Owain yn ysgubo’r de

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf