Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1401
Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.
Llun: Y gofeb i frwydr Mynydd Hyddgen ar Bumlumon · Lyn Léwis Dafis, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
Ym mis Mehefin 1401, ar lethrau gorllewinol Pumlumon, trodd mintai fach Owain ar fyddin lawer mwy o Saeson a Fflemiaid, a’i chwalu. Dyna ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes.FfynonellauBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Mehefin 1401 ar lethrau gorllewinol Pumlumon; cyfrifir llu Owain yn 120 hyd efallai 500 o wŷr, yn erbyn hyd at 1,500 o Saeson a Fflemiaid; mae’r unig hanes, Annales Oweni Glyndwr o’r bymthegfed ganrif, a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550, yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson i ffoi; gelwir dau dalp o gwarts gwyn dros afon Hyddgen yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr; dadorchuddiwyd cofeb wrth argae Nant-y-moch gan Gwynfor Evans yn 1977; wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
| Dyddiad | Mehefin 1401 |
|---|---|
| Lle | Mynydd Hyddgen, Pumlumon |
| Niferoedd | 120 i 500 o Gymry yn erbyn hyd at 1,500 |
Efallai fod gan Owain rhwng 120 a 500 o wŷr. Yn ei erbyn daeth hyd at 1,500. Mae’r unig hanes yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson eu cefnau i ffoi.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Mehefin 1401 ar lethrau gorllewinol Pumlumon; cyfrifir llu Owain yn 120 hyd efallai 500 o wŷr, yn erbyn hyd at 1,500 o Saeson a Fflemiaid; mae’r unig hanes, Annales Oweni Glyndwr o’r bymthegfed ganrif, a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550, yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson i ffoi; gelwir dau dalp o gwarts gwyn dros afon Hyddgen yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr; dadorchuddiwyd cofeb wrth argae Nant-y-moch gan Gwynfor Evans yn 1977; wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd.

Wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd. Gelwir dwy garreg gwarts wen dros yr afon yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr, ac yn 1977 dadorchuddiodd Gwynfor Evans gofeb yn Nant-y-moch.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Mehefin 1401 ar lethrau gorllewinol Pumlumon; cyfrifir llu Owain yn 120 hyd efallai 500 o wŷr, yn erbyn hyd at 1,500 o Saeson a Fflemiaid; mae’r unig hanes, Annales Oweni Glyndwr o’r bymthegfed ganrif, a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550, yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson i ffoi; gelwir dau dalp o gwarts gwyn dros afon Hyddgen yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr; dadorchuddiwyd cofeb wrth argae Nant-y-moch gan Gwynfor Evans yn 1977; wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd.
Yn 1401 hefyd arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo fyddin y brenin ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc. Fe’i dienyddiwyd yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad, ac mae ei gerflun yn sefyll yn Llanymddyfri heddiw.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Dim ond un cofnod sy’n adrodd y frwydr, yr Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif, a ysgrifennwyd efallai mor gynnar â 1422 ac a gopïwyd wedyn gan Ruffudd Hiraethog yn 1550. Dywed i fil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, o Ros ac o Benfro ddod i’r mynydd i geisio dal Owain.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig hanes yw’r Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550: daeth mil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, Rhos a Phenfro i’r mynydd i ddal Owain (efallai i’r Annales gael eu hysgrifennu mor gynnar â 1422), ac wedyn ‘daeth clod mawr i Owain’ a chododd llawer gydag ef ‘nes bod llu mawr gydag ef’; awgrymodd Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda’r 120 ar raddfa o dri i un, bron i 500, llawer ar ferlod mynydd; dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr mae Banc Lluestnewydd (mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd), lle cafodd Michael Livingston lecyn gwastad cudd maint cae chwarae ac awgrymu magl; ar 18 Medi galwodd Harri IV am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.
Wedi’r fuddugoliaeth, medd y cronicl, ‘daeth clod mawr i Owain’, a chododd gwŷr gydag ef o bob rhan o Gymru, ‘nes bod llu mawr gydag ef’.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig hanes yw’r Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550: daeth mil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, Rhos a Phenfro i’r mynydd i ddal Owain (efallai i’r Annales gael eu hysgrifennu mor gynnar â 1422), ac wedyn ‘daeth clod mawr i Owain’ a chododd llawer gydag ef ‘nes bod llu mawr gydag ef’; awgrymodd Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda’r 120 ar raddfa o dri i un, bron i 500, llawer ar ferlod mynydd; dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr mae Banc Lluestnewydd (mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd), lle cafodd Michael Livingston lecyn gwastad cudd maint cae chwarae ac awgrymu magl; ar 18 Medi galwodd Harri IV am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.
Barnai’r awdur Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda 120 o wŷr Owain ar y raddfa arferol o dri i un, bron i 500 i gyd. Yn ôl y farn hon saethwyr ar ferlod mynydd oedd y rhan fwyaf, yn gweddu i dir mynydd corsiog, lle’r oedd milwyr trymach Lloegr a Fflandrys yn ei chael yn anodd.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig hanes yw’r Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550: daeth mil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, Rhos a Phenfro i’r mynydd i ddal Owain (efallai i’r Annales gael eu hysgrifennu mor gynnar â 1422), ac wedyn ‘daeth clod mawr i Owain’ a chododd llawer gydag ef ‘nes bod llu mawr gydag ef’; awgrymodd Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda’r 120 ar raddfa o dri i un, bron i 500, llawer ar ferlod mynydd; dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr mae Banc Lluestnewydd (mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd), lle cafodd Michael Livingston lecyn gwastad cudd maint cae chwarae ac awgrymu magl; ar 18 Medi galwodd Harri IV am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.
Mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd. Dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr cyfyd ysgwydd o graig, Banc Lluestnewydd. Cafodd yr hanesydd Michael Livingston lecyn gwastad yno, maint cae chwarae, ynghudd o’r tir islaw, lle gallai llu wrth gefn aros. Awgryma i Owain adael i hanner ei wŷr gael eu gweld a’u hymlid i fyny’r bryn, ac yna gau’r fagl.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig hanes yw’r Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550: daeth mil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, Rhos a Phenfro i’r mynydd i ddal Owain (efallai i’r Annales gael eu hysgrifennu mor gynnar â 1422), ac wedyn ‘daeth clod mawr i Owain’ a chododd llawer gydag ef ‘nes bod llu mawr gydag ef’; awgrymodd Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda’r 120 ar raddfa o dri i un, bron i 500, llawer ar ferlod mynydd; dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr mae Banc Lluestnewydd (mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd), lle cafodd Michael Livingston lecyn gwastad cudd maint cae chwarae ac awgrymu magl; ar 18 Medi galwodd Harri IV am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.
Gwnaeth y fuddugoliaeth i Harri IV gymryd y gwrthryfel o ddifrif o’r diwedd. Ar 18 Medi galwodd am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.FfynhonnellBattle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig hanes yw’r Annales Oweni Glyndwr, cronicl Cymreig o’r bymthegfed ganrif a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550: daeth mil a phum cant o wŷr o iseldir Ceredigion, Rhos a Phenfro i’r mynydd i ddal Owain (efallai i’r Annales gael eu hysgrifennu mor gynnar â 1422), ac wedyn ‘daeth clod mawr i Owain’ a chododd llawer gydag ef ‘nes bod llu mawr gydag ef’; awgrymodd Thomas Owen Morgan fod saethwyr gyda’r 120 ar raddfa o dri i un, bron i 500, llawer ar ferlod mynydd; dros afon Hyddgen o Gerrig Cyfamod Glyndŵr mae Banc Lluestnewydd (mae afonydd Hyddgen a Hengwm yn cyfarfod ym mhen deheuol y mynydd), lle cafodd Michael Livingston lecyn gwastad cudd maint cae chwarae ac awgrymu magl; ar 18 Medi galwodd Harri IV am fyddin i ymgynnull yng Nghaerwrangon.
Gŵr llawagored oedd Llywelyn ap Gruffudd Fychan. Galwodd Adda o Frynbuga ef yn ‘hael’, a dweud bod ei aelwyd yn yfed un ar bymtheg o bibau gwin y flwyddyn. Ymladdodd dau o’i feibion, Gwilym a Morgan, dros Owain hefyd, a daeth Morgan wedyn yn abad Ystrad Fflur.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffydd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Adda o Frynbuga ef yn ‘hael’, a dweud bod ei aelwyd yn defnyddio un ar bymtheg o bibau gwin y flwyddyn; ymladdodd ei feibion Gwilym a Morgan dros Lyndŵr hefyd, a daeth Morgan wedyn yn abad Ystrad Fflur; wedi arddangosfa o ddyluniadau yn 2000 dewisodd pleidlais gyhoeddus gerflun Toby a Gideon Petersen, helm, clogyn ac arfwisg wag, a alwodd ei wneuthurwr yn ‘ddewr dienw’.
Mae ei gerflun yn Llanymddyfri yn dangos helm, clogyn ac arfwisg wag. Wedi arddangosfa o ddyluniadau yn 2000 dewisodd y bobl ef drwy bleidlais gyhoeddus, a galwodd ei wneuthurwr y ffigwr yn ‘ddewr dienw’, a bwriad yr arfwisg wag oedd dangos y gallai’r hyn a wnaeth Llywelyn berthyn i unrhyw un.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffydd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Adda o Frynbuga ef yn ‘hael’, a dweud bod ei aelwyd yn defnyddio un ar bymtheg o bibau gwin y flwyddyn; ymladdodd ei feibion Gwilym a Morgan dros Lyndŵr hefyd, a daeth Morgan wedyn yn abad Ystrad Fflur; wedi arddangosfa o ddyluniadau yn 2000 dewisodd pleidlais gyhoeddus gerflun Toby a Gideon Petersen, helm, clogyn ac arfwisg wag, a alwodd ei wneuthurwr yn ‘ddewr dienw’.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrMae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithMae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.
Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac IwerddonMae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.
Brwydr Bryn GlasMae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.
Owain yn ysgubo’r deYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf