Rhys a Gwilym ap Tudur
Cipwyr Castell Conwy (wedi’i gofnodi)Cefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.
Rhys a Gwilym ap Tudur
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1 Ebrill 1401
Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Llun: Castell Conwy dros yr afon, a phont grog Telford o’i flaen · Andrew Woodvine, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, tra oedd gwarchodlu Conwy yn yr eglwys, cerddodd dau frawd i mewn i’r castell a’i gipio dros Owain.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Owain Glyndŵr timeline: 1401 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)1 Ebrill 1401: cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur gastell Conwy; 24 Mehefin, cymerodd Hotspur afael ar Gonwy; ddiwedd Mehefin, brwydr Hyddgen ar Bumlumon, efallai ar 22 Mehefin; ym mis Hydref daeth Harri IV i Ystrad Fflur ar daith frenhinol; ar 29 Tachwedd 1401 agorodd Owain drafodaethau diplomyddol â Robert III, brenin yr Alban, ac arglwyddi Iwerddon, gan ddatgan ei hun yn dywysog annibynnol.
| Dyddiad | Dydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401 |
|---|---|
| Arweinwyr | Rhys a Gwilym ap Tudur |
| Daliwyd | Tua thri mis |
Roedd Rhys a Gwilym ap Tudur o Benmynydd ym Môn yn gefndryd i Owain. Gyda 44 o wŷr daethant at y castell wedi’u gwisgo fel seiri, lladd y ddau wyliwr a chipio’r gaer. Yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog hefyd.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.

Roedd un o gestyll mwyaf Edward I yn nwylo’r Cymry. Dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill, a daliodd y brodyr allan nes cytuno ar delerau ar 24 Mehefin. Rhoesant y castell yn ôl gyda phardwn brenhinol.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Meibion Tudur ap Goronwy o Benmynydd oeddent. Byddai eu nai Owain Tudur yn priodi brenhines Lloegr, a’i ŵyr yn dod yn Frenin Harri VII.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.
Roedd gan Dudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos bum mab: Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan, Rhys a Gwilym. Roedd eu tad wedi gwasanaethu gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i urddo’n farchog, ac roedd y teulu’n disgyn o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
O’r 1370au hyd y 1390au roedd Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy. Bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid yn amlach gan Sais, ac yn 1398 aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
Pan gododd Owain, safodd y brodyr gydag ef. Anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi Brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ond ymosododd Rhys yn ddirybudd ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
Ym mis Mawrth 1401 cynigiodd y brenin bardwn cyffredinol, ond gadawyd Rhys, Gwilym ac Owain ei hun allan ohono.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
Cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiai gytundeb gyda phardwn i’r Cymry. Ar 20 Ebrill gwrthododd y brenin ei farn, a dim ond wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun y cytunwyd ar delerau.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
Codwyd Conwy i Edward I rhwng 1283 a 1289 gan Feistr James o St George, ac yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn roedd y Cymry wedi gwarchae ar Edward ei hun yno, o fis Rhagfyr 1294 hyd fis Ionawr 1295.FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986. Yn ôl siarter 1284 roedd ganddo garsiwn o 30 o filwyr, 15 ohonynt yn groesfwawyr, gyda saer, caplan, gof, peiriannydd a saer maen. Ei gwnstabl cyntaf oedd Syr William de Cicon, ac yn 1399 bu’n lloches i Risiart II.FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy siarter frenhinol 1284 goruchwyliai’r cwnstabl garsiwn o 30 o filwyr, 15 ohonynt yn fwasaethwyr, gyda saer, caplan, gof, peiriannydd a saer maen; y cwnstabl cyntaf oedd Syr William de Cicon, a fu’n gwnstabl cyntaf Rhuddlan; yn 1399 bu’r castell yn lloches i Risiart II am gyfnod; daliwyd am fisoedd gan luoedd ffyddlon i Owain Glyndŵr yn 1401.
Codwyd Eglwys Sant Gredifael ym Mhenmynydd gyntaf gan y sant yn y chweched ganrif, ac ychwanegwyd ei chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, ar ddechrau’r bymthegfed. Ynddo gorwedd beddrod alabastr Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, a ddygwyd o Frodordy Llan-faes, ac mae’r ffenestri’n dangos rhosod y Tuduriaid. Mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catrin o Valois, gwraig Owain Tudur.FfynhonnellSt Gredifael’s Church, Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Sant Gredifael, Penmynydd, wedi’i henwi ar ôl Sant Gredifael, a gododd eglwys ar y safle gyntaf yn y 6ed ganrif; fe’i hestynnwyd ddechrau’r 15fed ganrif â chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, a chyntedd deheuol; rhestredig Gradd II*, ‘o ddiddordeb hanesyddol lleol a chenedlaethol aruthrol am ei chysylltiad â theulu Tuduriaid Plas Penmynydd’; daethpwyd â beddrod alabaster Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, yn y capel gogleddol, o Frodordy Llan-faes; mae’r ffenestri’n dangos rhosynnau’r Tuduriaid a phorthcwlis teulu Beaufort, ac mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois, gwraig Owain Tudur.
Pan fu farw Rhys, galarodd y bardd Gruffydd Gryg amdano mewn cerdd.FfynhonnellRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Un o bum mab Tudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos, gydag Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan a Gwilym; bu Tudur gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i wneud yn farchog; disgynnai’r teulu o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed; bu Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy o’r 1370au hyd yr 1390au; bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid fel arfer gan Sais; aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon yn 1398; pan gododd Owain cefnogodd y brodyr ef, a phan anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ymosododd Rhys ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares; gadawodd pardwn cyffredinol Harri ym mis Mawrth 1401 Rys, Gwilym ac Owain allan; cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiodd gytundeb gyda phardwn i’r Cymry, ond gwrthododd y brenin hynny ar 20 Ebrill, a chytunwyd ar delerau ar 24 Mehefin wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun; galarwyd am Rys mewn cerdd gan Ruffudd Gryg.
Cefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.
Rhys a Gwilym ap TudurMae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.
Llyfr Coch HergestCyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrMae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.
Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac IwerddonAr lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.
Buddugoliaeth HyddgenYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf