Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1 Ebrill 1401

Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

Llun: Castell Conwy dros yr afon, a phont grog Telford o’i flaen · Andrew Woodvine, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, tra oedd gwarchodlu Conwy yn yr eglwys, cerddodd dau frawd i mewn i’r castell a’i gipio dros Owain.

DyddiadDydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401
ArweinwyrRhys a Gwilym ap Tudur
DaliwydTua thri mis

Y seiri#

Roedd Rhys a Gwilym ap Tudur o Benmynydd ym Môn yn gefndryd i Owain. Gyda 44 o wŷr daethant at y castell wedi’u gwisgo fel seiri, lladd y ddau wyliwr a chipio’r gaer. Yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog hefyd.

Tyrau a muriau castell Conwy
Tyrau a muriau castell Conwy · Llun: Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ennill telerau#

Roedd un o gestyll mwyaf Edward I yn nwylo’r Cymry. Dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill, a daliodd y brodyr allan nes cytuno ar delerau ar 24 Mehefin. Rhoesant y castell yn ôl gyda phardwn brenhinol.

Tuduriaid Penmynydd#

Meibion Tudur ap Goronwy o Benmynydd oeddent. Byddai eu nai Owain Tudur yn priodi brenhines Lloegr, a’i ŵyr yn dod yn Frenin Harri VII.

Pum brawd#

Roedd gan Dudur ap Goronwy a Marged ferch Tomos bum mab: Ednyfed, Maredudd, Goronwy Fychan, Rhys a Gwilym. Roedd eu tad wedi gwasanaethu gydag Edward III yn Ffrainc yn 1337 a’i urddo’n farchog, ac roedd y teulu’n disgyn o Ednyfed Fychan a’i fab Goronwy ab Ednyfed.

Gwŷr o bwys ym Môn#

O’r 1370au hyd y 1390au roedd Rhys a Goronwy yn rhaglawiaid cwmwd Dindaethwy. Bu Rhys ddwywaith yn siryf Môn, yn 1374–75 a 1381–84, swydd a ddelid yn amlach gan Sais, ac yn 1398 aeth gyda Rhisiart II i Iwerddon.

Y cyrch yn Rhos Fawr#

Pan gododd Owain, safodd y brodyr gydag ef. Anrheithiodd Harri IV Fôn a llosgi Brodordy Llan-faes, lle claddwyd y Tuduriaid, ond ymosododd Rhys yn ddirybudd ar ei filwyr yn Rhos Fawr a ffoesant i Gastell Biwmares.

Y tu allan i’r pardwn#

Ym mis Mawrth 1401 cynigiodd y brenin bardwn cyffredinol, ond gadawyd Rhys, Gwilym ac Owain ei hun allan ohono.

Hotspur a’r brenin#

Cynrychiolwyd y brenin yn nhrafodaethau Conwy gan Henry ‘Hotspur’ Percy, a geisiai gytundeb gyda phardwn i’r Cymry. Ar 20 Ebrill gwrthododd y brenin ei farn, a dim ond wedi i Wilym ysgrifennu at y brenin ei hun y cytunwyd ar delerau.

Y castell a gipiwyd#

Codwyd Conwy i Edward I rhwng 1283 a 1289 gan Feistr James o St George, ac yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn roedd y Cymry wedi gwarchae ar Edward ei hun yno, o fis Rhagfyr 1294 hyd fis Ionawr 1295. Yn ôl siarter 1284 roedd ganddo garsiwn o 30 o filwyr, 15 ohonynt yn groesfwawyr, gyda saer, caplan, gof, peiriannydd a saer maen. Ei gwnstabl cyntaf oedd Syr William de Cicon, ac yn 1399 bu’n lloches i Risiart II.

Y beddrod ym Mhenmynydd#

Codwyd Eglwys Sant Gredifael ym Mhenmynydd gyntaf gan y sant yn y chweched ganrif, ac ychwanegwyd ei chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, ar ddechrau’r bymthegfed. Ynddo gorwedd beddrod alabastr Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, a ddygwyd o Frodordy Llan-faes, ac mae’r ffenestri’n dangos rhosod y Tuduriaid. Mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catrin o Valois, gwraig Owain Tudur.

Ei alaru mewn cerdd#

Pan fu farw Rhys, galarodd y bardd Gruffydd Gryg amdano mewn cerdd.

Lle digwyddodd

Y bobl

fl. 1401

Rhys a Gwilym ap Tudur

Cipwyr Castell Conwy (wedi’i gofnodi)

Cefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.

Rhys a Gwilym ap Tudur

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Coch Hergest

    Mae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.

    Llyfr Coch Hergest
  2. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  3. Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.

    Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon
  4. Buddugoliaeth Hyddgen

    Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.

    Buddugoliaeth Hyddgen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf