Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1390

Llyfr Coch Hergest

Mae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest, llawysgrif 111 Coleg Iesu, Rhydychen · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Yn fuan wedi 1382 dechreuodd y copïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt lyfr mawr o ddysg Gymraeg, i’w noddwr Hopcyn ap Tomas. Mae’n 362 o ddalennau.

YsgrifennwydO fuan wedi 1382
CopïyddHywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt
Fe’i cedwirColeg Iesu, Rhydychen (llsgr. 111)

Llyfrgell mewn un llyfr#

Ynddo mae chwedlau’r Mabinogi, Brut y Tywysogion, cerddi beirdd llys y tywysogion, y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, canu Heledd a meddyginiaethau Meddygon Myddfai.

Colofnau 240 a 241 o’r Llyfr Coch, o ffacsimili J. Gwenogvryn Evans yn 1890
Colofnau 240 a 241 o’r Llyfr Coch, o ffacsimili J. Gwenogvryn Evans yn 1890 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch, Public domain, Wikimedia Commons

Hopcyn ap Tomas#

Roedd Hopcyn ap Tomas ab Einion yn byw yn Ynysforgan, ger Abertawe. Ym mis Gorffennaf 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun ato am gyngor, fel ‘meistr ar y Brut’.

Ei daith hir#

Cadwyd y llyfr yn Nhretŵr, yn Hergest ac ym Margam. Ar 17 Chwefror 1701 rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf ef i Goleg Iesu, Rhydychen.

Y llyfr Cymraeg trymaf#

Ysgrifennwyd y llyfr rhwng tua 1382 a 1410, gan sawl copïydd. Geilw Daniel Huws ef ‘o bell ffordd y trymaf o lyfrau canoloesol Cymraeg, y mwyaf ei faint … a’r trwchusaf’.

Lledr coch a Hergest#

Daw ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ger Ceintun, a fu’n gartref iddo o ddiwedd y bymthegfed ganrif hyd ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg.

Y cyfoethocaf oll#

Fe’i galwyd ‘y casgliad unigol cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’. Yn ogystal â’r straeon mae ynddo Brut y Brenhinedd, Ystorya Dared, hanesion Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, gramadeg y beirdd a chasgliad o ddiarhebion Cymraeg. Yno hefyd mae Canu Llywarch Hen, Canu Urien a cherddi Myrddin.

Pum awdl i Hopcyn#

Ganed Hopcyn tua 1330, yn fab i Domas ab Einion, ac roedd hefyd yn byw yn Ynysdawy ym mhlwyf Llangyfelach. Mae dim llai na phum awdl iddo yn y llyfr, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam.

Llys yn llawn llyfrau#

Canmolodd Dafydd y Coed haelioni mawr Hopcyn, a dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae i gyd yn ei lys. Heddiw saif cofeb i Hopcyn ym mharc Ynysforgan, Treforys.

Lewys Glyn Cothi yn Nhretŵr#

Mae’n debyg fod y llyfr gan Fychaniaid Tretŵr o 1465, ac yno ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddo, i Syr Tomas Fychan a’i feibion.

Darllenwyr ar hyd y blynyddoedd#

Gwelodd Syr John Prys o Aberhonddu ef yn 1550. Ddiwedd y 1560au daeth William Salesbury o hyd iddo gyda Syr Henry Sidney yn Llwydlo, ar fenthyg i Siancyn Gwyn o Lanidloes, ac erbyn 1634 Syr Lewis Mansel o Fargam oedd ei berchennog. Efallai i Edward Lhuyd ei gopïo yn 1697 a’i gadw ar fenthyg, a dim ond wedi ei farw y cafodd y coleg ef yn ôl.

Pum can mlynedd o wella#

Mae’r llyfr hefyd yn cadw meddyginiaethau Rhiwallon Feddyg, a sefydlodd linach o feddygon a barhaodd am dros 500 mlynedd.

I bawb ei weld#

Mae Coleg Iesu yn cadw’r llyfr ar adnau yn Llyfrgell Bodley yn Rhydychen, a gellir gweld ei dudalennau mewn lliw llawn ar Digital Bodleian.

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Gwyn Rhydderch

    Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.

    Llyfr Gwyn Rhydderch
  2. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio
  3. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  4. Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

    Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

    Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf