Tua 1350, yn ne-orllewin Cymru, gwnaeth pump o gopïwyr lyfr mawr o chwedlau Cymraeg. Dyma’r casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg, ac mae’n cadw’r straeon a elwir yn awr y Mabinogion, gyda Phedair Cainc y Mabinogi yn eu plith.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Four Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
| Gwnaed | Tua 1350 |
|---|---|
| I | Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch |
| Fe’i cedwir | Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 4 a 5 |
Llyfr Rhydderch#
Fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ger Llangeitho yng Ngheredigion, gŵr bonheddig hyddysg yng nghyfraith Hywel. Yn Ystrad Fflur, abaty tywysogion y Deheubarth, y gweithiai’r copïwyr yn ôl pob tebyg.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.The White Book of Rhydderch ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) (Saesneg)Canol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd; yn ddiweddarach yn Rhiwedog, gyda John Jones o Gellilyfdy, yr Hengwrt a Pheniarth.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.

Pwyll, Branwen, Manawydan a Math#
Yn ei dudalennau mae Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, y Pedair Cainc, gyda Breuddwyd Macsen Wledig a chwedlau eraill. Yn ei gyfrol arall, Peniarth 5, mae bucheddau’r saint ac ysgrifau sanctaidd eraill.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Four Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
Dau lyfr mawr#
Mae ei chwedlau’n debyg iawn i rai Llyfr Coch Hergest, a wnaed genhedlaeth yn ddiweddarach. Yn y ddau lyfr hyn y daeth y Mabinogi i lawr atom.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Four Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
Pam ‘gwyn’#
Daw enw’r llyfr o’i noddwr, Rhydderch, ac o’i glawr gwyn. Mae’n un o’r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf i oroesi, ac yn ogystal â rhyddiaith mae’n cadw peth barddoniaeth gynnar. Mae ffordd ei brif gopïydd o ysgrifennu yn dangos mai gŵr o Ddeheubarth ydoedd.FfynhonnellLlyfr Gwyn Rhydderch ↗Wicipedia CymraegUn o’r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi, wedi’i hysgrifennu’n bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350; y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, gyda pheth barddoniaeth gynnar; dengys ei thafodiaith fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth, efallai â chysylltiad ag Ystrad Fflur; daw’r enw o’r ffaith iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Ceredigion, ac mai gwyn yw lliw’r clawr; fe’i cedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Peniarth 4 a 5; mae Peniarth 5 yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, bucheddau’r saint, Purdan Padrig a chwedl Siarlymaen; mae Peniarth 4 yn cadw’r deunydd pwysicaf, Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a Chulhwch ac Olwen, y casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest.
Straeon Peniarth 4#
Yn ogystal â’r Pedair Cainc, mae’r gyfrol gyntaf yn cynnwys y Tair Rhamant, Cyfranc Lludd a Llefelys, a Chulhwch ac Olwen.FfynhonnellLlyfr Gwyn Rhydderch ↗Wicipedia CymraegUn o’r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi, wedi’i hysgrifennu’n bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350; y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, gyda pheth barddoniaeth gynnar; dengys ei thafodiaith fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth, efallai â chysylltiad ag Ystrad Fflur; daw’r enw o’r ffaith iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Ceredigion, ac mai gwyn yw lliw’r clawr; fe’i cedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Peniarth 4 a 5; mae Peniarth 5 yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, bucheddau’r saint, Purdan Padrig a chwedl Siarlymaen; mae Peniarth 4 yn cadw’r deunydd pwysicaf, Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a Chulhwch ac Olwen, y casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest.
Llyfrau o’r Lladin a’r Ffrangeg#
Mae’r ail gyfrol yn cynnwys cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg. Yn eu plith mae Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, Purdan Padrig a hanes Siarlymaen.FfynhonnellLlyfr Gwyn Rhydderch ↗Wicipedia CymraegUn o’r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi, wedi’i hysgrifennu’n bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350; y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, gyda pheth barddoniaeth gynnar; dengys ei thafodiaith fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth, efallai â chysylltiad ag Ystrad Fflur; daw’r enw o’r ffaith iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Ceredigion, ac mai gwyn yw lliw’r clawr; fe’i cedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Peniarth 4 a 5; mae Peniarth 5 yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, bucheddau’r saint, Purdan Padrig a chwedl Siarlymaen; mae Peniarth 4 yn cadw’r deunydd pwysicaf, Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a Chulhwch ac Olwen, y casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest. Un llyfr oedd y ddwy gyfrol ar un adeg.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.
Teulu Rhydderch#
Roedd mab Rhydderch, Ieuan ap Rhydderch, a flodeuai tua 1410 i 1440, yn fardd o Lyn Aeron, ac i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant y mae’r rhan fwyaf o’i gerddi. Mae’n debyg fod Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell barddoniaeth y tywysogion, yng nghasgliad Rhydderch hefyd. Bu’n fath o lyfr tŷ i’r teulu ers dyddiau tad Rhydderch, Ieuan Llwyd, ac efallai fod ynddi ddwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym yn ei law ei hun.FfynhonnellIeuan ap Rhydderch ab Ieuan Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ieuan ap Rhydderch (fl. 1410–1440), bardd o Lyn Aeron, Ceredigion; trigai ei dad ym Mharc Rhydderch, fe’i disgrifir fel arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron, ac roedd yn gyndad i deulu Pryse Gogerddan; bu Llyfr Gwyn Rhydderch unwaith yn eiddo i’r teulu; roedd Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, gyda dwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym efallai yn ei law ei hun, yng nghasgliad Rhydderch yn ôl pob tebyg, wedi bod yn fath o lyfr tŷ ers dyddiau ei daid Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel; crefyddol yw cerddi Ieuan ei hun yn bennaf, i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.
Abaty’r tywysogion#
Sefydlwyd Ystrad Fflur yn 1164, a chladdwyd un ar ddeg o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yno. Yno y lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma. Tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yn yr abaty, lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn etifedd iddo.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw. Daeth ei fynachod cyntaf o Hendy-gwyn a chodi ar lan afon Fflur, mewn lle a elwir o hyd yn Hen Fynachlog.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.
Llangeitho#
Roedd Parcrhydderch ym mhlwyf Llangeitho.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau. Saif y pentref ar Aeron uchaf, tua phedair milltir i’r gorllewin o Dregaron, a dywedir bod dŵr Ffynnon Geitho yno’n oer yn yr haf ac yn gynnes yn y gaeaf.FfynhonnellLlangeitho ↗Wikipedia (Saesneg)Llangeitho, pentref a chymuned ar afon Aeron uchaf yng Ngheredigion, tua phedair milltir i’r gorllewin o Dregaron; cysylltir ef â Daniel Rowland a’r diwygiad Methodistaidd Cymreig yn y 18fed ganrif; bu Rowland yn gurad Llangeitho a Nantcwnlle; daeth capel y pentref, a godwyd yn 1760, yn enwog drwy Gymru fel canolfan Fethodistaidd Galfinaidd, a deuai miloedd i wrando’r pregethu; claddwyd Rowland yn y pentref, lle mae cofeb iddo; codwyd capeli mwy yn ei le yn 1764 ac 1814; gwelodd Llangeitho ddiwygiadau pellach yn y ganrif honno, y cryfaf yn 1762, â gorfoleddu, dawnsio a neidio o lawenydd, ac ysgrifennodd William Williams Pantycelyn i amddiffyn y dathlu; credir bod y bardd Dafydd Llwyd Mathau (tua 1601–1629) yn hanu o ardal Llangeitho; enwir yr eglwys a’r plwyf ar ôl Sant Ceitho, a dywedir bod dŵr Ffynnon Geitho yn oer yn yr haf ac yn gynnes yn y gaeaf; y cofnod cyntaf o ysgol yn y pentref yw ysgol Fethodistaidd Galfinaidd a sefydlwyd yn 1821.
Llyfr ar ei deithiau#
Yn y canrifoedd wedyn cadwyd y llyfr yn Rhiwedog, wedyn gan y copïydd John Jones o Gellilyfdy, ac yna yn Hengwrt a Pheniarth.FfynhonnellThe White Book of Rhydderch ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) (Saesneg)Canol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd; yn ddiweddarach yn Rhiwedog, gyda John Jones o Gellilyfdy, yr Hengwrt a Pheniarth. Hengwrt, ger Dolgellau, oedd cartref llyfrgell Robert Vaughan.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau.
Ffynonellau a darllen pellach





