Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1350

Llyfr Gwyn Rhydderch

Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.

Llun: Tudalen o Lyfr Gwyn Rhydderch, a gopïwyd tua 1350, y llyfr hynaf sy’n cadw’r Pedair Cainc. · Scribes of the White Book of Rhydderch, CC0 · Wikimedia Commons

Tua 1350, yn ne-orllewin Cymru, gwnaeth pump o gopïwyr lyfr mawr o chwedlau Cymraeg. Dyma’r casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg, ac mae’n cadw’r straeon a elwir yn awr y Mabinogion, gyda Phedair Cainc y Mabinogi yn eu plith.

GwnaedTua 1350
IRydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch
Fe’i cedwirLlyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 4 a 5

Llyfr Rhydderch#

Fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ger Llangeitho yng Ngheredigion, gŵr bonheddig hyddysg yng nghyfraith Hywel. Yn Ystrad Fflur, abaty tywysogion y Deheubarth, y gweithiai’r copïwyr yn ôl pob tebyg.

Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch
Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons

Pwyll, Branwen, Manawydan a Math#

Yn ei dudalennau mae Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, y Pedair Cainc, gyda Breuddwyd Macsen Wledig a chwedlau eraill. Yn ei gyfrol arall, Peniarth 5, mae bucheddau’r saint ac ysgrifau sanctaidd eraill.

Dau lyfr mawr#

Mae ei chwedlau’n debyg iawn i rai Llyfr Coch Hergest, a wnaed genhedlaeth yn ddiweddarach. Yn y ddau lyfr hyn y daeth y Mabinogi i lawr atom.

Pam ‘gwyn’#

Daw enw’r llyfr o’i noddwr, Rhydderch, ac o’i glawr gwyn. Mae’n un o’r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf i oroesi, ac yn ogystal â rhyddiaith mae’n cadw peth barddoniaeth gynnar. Mae ffordd ei brif gopïydd o ysgrifennu yn dangos mai gŵr o Ddeheubarth ydoedd.

Straeon Peniarth 4#

Yn ogystal â’r Pedair Cainc, mae’r gyfrol gyntaf yn cynnwys y Tair Rhamant, Cyfranc Lludd a Llefelys, a Chulhwch ac Olwen.

Llyfrau o’r Lladin a’r Ffrangeg#

Mae’r ail gyfrol yn cynnwys cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg. Yn eu plith mae Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, Purdan Padrig a hanes Siarlymaen. Un llyfr oedd y ddwy gyfrol ar un adeg.

Teulu Rhydderch#

Roedd mab Rhydderch, Ieuan ap Rhydderch, a flodeuai tua 1410 i 1440, yn fardd o Lyn Aeron, ac i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant y mae’r rhan fwyaf o’i gerddi. Mae’n debyg fod Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell barddoniaeth y tywysogion, yng nghasgliad Rhydderch hefyd. Bu’n fath o lyfr tŷ i’r teulu ers dyddiau tad Rhydderch, Ieuan Llwyd, ac efallai fod ynddi ddwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym yn ei law ei hun.

Abaty’r tywysogion#

Sefydlwyd Ystrad Fflur yn 1164, a chladdwyd un ar ddeg o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yno. Yno y lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru. Tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yn yr abaty, lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn etifedd iddo. Daeth ei fynachod cyntaf o Hendy-gwyn a chodi ar lan afon Fflur, mewn lle a elwir o hyd yn Hen Fynachlog.

Llangeitho#

Roedd Parcrhydderch ym mhlwyf Llangeitho. Saif y pentref ar Aeron uchaf, tua phedair milltir i’r gorllewin o Dregaron, a dywedir bod dŵr Ffynnon Geitho yno’n oer yn yr haf ac yn gynnes yn y gaeaf.

Llyfr ar ei deithiau#

Yn y canrifoedd wedyn cadwyd y llyfr yn Rhiwedog, wedyn gan y copïydd John Jones o Gellilyfdy, ac yna yn Hengwrt a Pheniarth. Hengwrt, ger Dolgellau, oedd cartref llyfrgell Robert Vaughan.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Gwyrdd a gwyn yn Crécy

    Mae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.

    Gwyrdd a gwyn yn Crécy
  2. Y Pla Du

    Mae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.

    Y Pla Du
  3. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio
  4. Llyfr Coch Hergest

    Mae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.

    Llyfr Coch Hergest

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf