Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

26 Awst 1346

Gwyrdd a gwyn yn Crécy

Mae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.

Llun: Brwydr Crécy mewn llawysgrif o Gronicl Froissart o’r bymthegfed ganrif, a’r saethwyr ar y dde · Loyset Liédet, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar 26 Awst 1346 cyfarfu byddin Edward III â’r Ffrancod yn Crécy. Milwyr o Loegr a Chymru bron yn gyfan gwbl oedd y fyddin, a safodd saethwyr a gwaywffonwyr Cymru ym mlaen y frwydr.

BrwydrCrécy, gogledd Ffrainc, 26 Awst 1346
Cymry yn y maesSaethwyr a gwaywffonwyr
Eu lliwiauGwyrdd a gwyn

Yn y rheng flaen#

Arweinid y blaenlu gan y Tywysog Du, gyda 2,000 o saethwyr a 1,000 o filwyr traed, gan gynnwys gwaywffonwyr Cymreig. Yn y canol roedd gwaywffonwyr Cymreig y tu ôl i’r marchogion ar droed, a saethwyr ar eu hystlysau.

Gwyrdd a gwyn#

Mae cofnodion y flwyddyn honno’n dangos brethyn a brynwyd i wneud siacedi a chyflau i saethwyr Cymreig o’r Fflint yng ngwasanaeth Edward, y Tywysog Du, yn 1346. Gwyrdd a gwyn oedd y brethyn, felly aeth saethwyr y Fflint i ryfel yn yr un wisg.

Roedd saethwyr Cymru’n enwog ymhell cyn hynny. Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn 1188 fod gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru.

Tywysog Cymru yn arwain#

Edward o Woodstock, a elwid wedyn y Tywysog Du, oedd y tywysog a arweiniai’r rheng flaen. Roedd ei dad wedi’i wneud yn Dywysog Cymru ar 12 Mai 1343, mewn senedd yn San Steffan, a’i urddo’n farchog yn La Hougue yn 1346.

Maint y fyddin#

Heddiw mae haneswyr yn rhoi byddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000 o wŷr. Awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffonwyr.

Y bwa hir#

Arf nad oedd gan unrhyw fyddin arall oedd bwa hir saethwyr Lloegr a Chymru. Gallai gymryd hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli, a gallai saethwr da saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr. Roedd gan bob un gawell o 24 saeth, a bore’r frwydr cafodd ddau gawell arall, 72 saeth i gyd. Ar ddeg saeth y funud, gallai 5,000 o saethwyr bwa hir Ayton ollwng tua 50,000 o saethau mewn un funud.

Bwâu o lwyfen wyllt#

Arfau plaen a chryf oedd bwâu Gwent a welodd Gerallt yn 1188. Ysgrifennodd nad o gorn, ifori nac ywen y’u gwnaed, ‘ond o lwyfen wyllt’.

Glaw cyn y saethau#

Wrth i groesfwawyr Genoa ddod ymlaen, torrodd storm sydyn o law. Tynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu i’w cadw rhag llacio, a phan ddechreuodd y croesfwawyr saethu, gyrrwyd hwy ar ffo gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr.

Y tywysog ar ei liniau#

Yng nghanol yr ymladd curwyd Tywysog Cymru i’w liniau. Yn ôl un hanes safodd ei gludydd baner ar faner y tywysog i’w chadw rhag cael ei chipio.

Cyfrif y meirw#

Ychydig iawn a gollodd y Saeson. Wedi’r ymladd cyfrifodd herodron Lloegr gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrengig ar y maes.

Wedi Crécy#

Yn y blynyddoedd wedyn aeth saethwyr o Gymru a Lloegr i’r Eidal yn eu niferoedd mawr i ymladd fel milwyr cyflog. Yn 1355 hwyliodd y tywysog am Gasgwyn gyda 1,000 o wŷr arfog, 2,000 o saethwyr a llawer o filwyr traed o Gymru.

Y tair pluen#

Credir mai ‘tarian heddwch’ y tywysog a ysbrydolodd fathodyn y tair pluen estrys, a ddefnyddiwyd gan Dywysogion Cymru a ddaeth ar ei ôl.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

    Dafydd ap Gwilym
  2. Llys yr Esgob yn Nhyddewi

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

    Llys yr Esgob yn Nhyddewi
  3. Y Pla Du

    Mae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.

    Y Pla Du
  4. Llyfr Gwyn Rhydderch

    Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.

    Llyfr Gwyn Rhydderch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf