Ar 26 Awst 1346 cyfarfu byddin Edward III â’r Ffrancod yn Crécy. Milwyr o Loegr a Chymru bron yn gyfan gwbl oedd y fyddin, a safodd saethwyr a gwaywffonwyr Cymru ym mlaen y frwydr.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 26 Awst 1346; milwyr o Loegr a Chymru bron yn gyfan gwbl oedd y fyddin; roedd gan y blaenlu dan y Tywysog Du 800 o farchogion, 2,000 o saethwyr a 1,000 o filwyr traed, gan gynnwys gwaywffonwyr Cymreig; roedd gwaywffonwyr Cymreig y tu ôl i’r marchogion ar droed yn y canol, a saethwyr o Gymru a Lloegr ar eu hystlysau.
| Brwydr | Crécy, gogledd Ffrainc, 26 Awst 1346 |
|---|---|
| Cymry yn y maes | Saethwyr a gwaywffonwyr |
| Eu lliwiau | Gwyrdd a gwyn |
Yn y rheng flaen#
Arweinid y blaenlu gan y Tywysog Du, gyda 2,000 o saethwyr a 1,000 o filwyr traed, gan gynnwys gwaywffonwyr Cymreig. Yn y canol roedd gwaywffonwyr Cymreig y tu ôl i’r marchogion ar droed, a saethwyr ar eu hystlysau.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 26 Awst 1346; milwyr o Loegr a Chymru bron yn gyfan gwbl oedd y fyddin; roedd gan y blaenlu dan y Tywysog Du 800 o farchogion, 2,000 o saethwyr a 1,000 o filwyr traed, gan gynnwys gwaywffonwyr Cymreig; roedd gwaywffonwyr Cymreig y tu ôl i’r marchogion ar droed yn y canol, a saethwyr o Gymru a Lloegr ar eu hystlysau.
Gwyrdd a gwyn#
Mae cofnodion y flwyddyn honno’n dangos brethyn a brynwyd i wneud siacedi a chyflau i saethwyr Cymreig o’r Fflint yng ngwasanaeth Edward, y Tywysog Du, yn 1346. Gwyrdd a gwyn oedd y brethyn, felly aeth saethwyr y Fflint i ryfel yn yr un wisg.FfynhonnellModel of a longbowman ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Mae côt lifrai’r model, o wlân gwyrdd a gwyn, yn debyg i’r brethyn a brynwyd i wneud siacedi a chyflau i saethwyr Cymreig o’r Fflint yng ngwasanaeth Edward, y Tywysog Du, yn 1346.
Roedd saethwyr Cymru’n enwog ymhell cyn hynny. Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn 1188 fod gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
Tywysog Cymru yn arwain#
Edward o Woodstock, a elwid wedyn y Tywysog Du, oedd y tywysog a arweiniai’r rheng flaen. Roedd ei dad wedi’i wneud yn Dywysog Cymru ar 12 Mai 1343, mewn senedd yn San Steffan, a’i urddo’n farchog yn La Hougue yn 1346.FfynhonnellEdward the Black Prince ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 12 Mai 1343 gwnaeth Edward III Edward yn Dywysog Cymru mewn senedd yn San Steffan, a’i urddo’n farchog gan ei dad yn La Hougue yn 1346; yn 1355 hwyliodd am Gasgwyn gyda 1,000 o wŷr arfog, 2,000 o saethwyr a llawer o wŷr traed Cymreig; credir mai ei ‘darian heddwch’ a ysbrydolodd fathodyn y tair pluen estrys a ddefnyddiwyd gan Dywysogion Cymru diweddarach.
Maint y fyddin#
Heddiw mae haneswyr yn rhoi byddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000 o wŷr. Awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffonwyr.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd.
Y bwa hir#
Arf nad oedd gan unrhyw fyddin arall oedd bwa hir saethwyr Lloegr a Chymru. Gallai gymryd hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli, a gallai saethwr da saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr. Roedd gan bob un gawell o 24 saeth, a bore’r frwydr cafodd ddau gawell arall, 72 saeth i gyd. Ar ddeg saeth y funud, gallai 5,000 o saethwyr bwa hir Ayton ollwng tua 50,000 o saethau mewn un funud.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd.
Bwâu o lwyfen wyllt#
Arfau plaen a chryf oedd bwâu Gwent a welodd Gerallt yn 1188. Ysgrifennodd nad o gorn, ifori nac ywen y’u gwnaed, ‘ond o lwyfen wyllt’.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
Glaw cyn y saethau#
Wrth i groesfwawyr Genoa ddod ymlaen, torrodd storm sydyn o law. Tynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu i’w cadw rhag llacio, a phan ddechreuodd y croesfwawyr saethu, gyrrwyd hwy ar ffo gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd.
Y tywysog ar ei liniau#
Yng nghanol yr ymladd curwyd Tywysog Cymru i’w liniau. Yn ôl un hanes safodd ei gludydd baner ar faner y tywysog i’w chadw rhag cael ei chipio.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd.
Cyfrif y meirw#
Ychydig iawn a gollodd y Saeson. Wedi’r ymladd cyfrifodd herodron Lloegr gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrengig ar y maes.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd.
Wedi Crécy#
Yn y blynyddoedd wedyn aeth saethwyr o Gymru a Lloegr i’r Eidal yn eu niferoedd mawr i ymladd fel milwyr cyflog.FfynhonnellBattle of Crécy ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydd haneswyr heddiw fyddin Lloegr rhwng 7,000 a 15,000; awgryma Andrew Ayton tua 14,000, gyda 2,500 o wŷr arfog, 5,000 o saethwyr bwa hir, 3,000 o hobelariaid a 3,500 o waywffynwyr; roedd bwa hir y saethwyr Seisnig a Chymreig yn unigryw iddynt, cymerai hyd at ddeng mlynedd i’w feistroli a gallai saethu deg saeth y funud ymhell dros 300 metr; roedd gan bob saethwr gawell o 24 saeth a bore’r frwydr cafodd ddau arall, 72 saeth y gŵr; wrth i fwasaethwyr Genoa ddod ymlaen i ornest saethu torrodd storm sydyn o law, a thynnodd y saethwyr linynnau eu bwâu rhag iddynt lacio; chwalwyd y bwasaethwyr gan saethwyr bwa hir Cymru a Lloegr; ar un adeg trawyd Tywysog Cymru i’w liniau, a dywed un hanes i’w faneriwr sefyll ar ei faner i’w hachub; ychydig iawn o golledion a gafodd Lloegr, a chyfrifodd yr herodron Seisnig gyrff 1,542 o wŷr arfog bonheddig Ffrainc; yn ddiweddarach bu saethwyr o Gymru a Lloegr yn filwyr cyflog yn yr Eidal yn eu niferoedd. Yn 1355 hwyliodd y tywysog am Gasgwyn gyda 1,000 o wŷr arfog, 2,000 o saethwyr a llawer o filwyr traed o Gymru.FfynhonnellEdward the Black Prince ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 12 Mai 1343 gwnaeth Edward III Edward yn Dywysog Cymru mewn senedd yn San Steffan, a’i urddo’n farchog gan ei dad yn La Hougue yn 1346; yn 1355 hwyliodd am Gasgwyn gyda 1,000 o wŷr arfog, 2,000 o saethwyr a llawer o wŷr traed Cymreig; credir mai ei ‘darian heddwch’ a ysbrydolodd fathodyn y tair pluen estrys a ddefnyddiwyd gan Dywysogion Cymru diweddarach.
Y tair pluen#
Credir mai ‘tarian heddwch’ y tywysog a ysbrydolodd fathodyn y tair pluen estrys, a ddefnyddiwyd gan Dywysogion Cymru a ddaeth ar ei ôl.FfynhonnellEdward the Black Prince ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 12 Mai 1343 gwnaeth Edward III Edward yn Dywysog Cymru mewn senedd yn San Steffan, a’i urddo’n farchog gan ei dad yn La Hougue yn 1346; yn 1355 hwyliodd am Gasgwyn gyda 1,000 o wŷr arfog, 2,000 o saethwyr a llawer o wŷr traed Cymreig; credir mai ei ‘darian heddwch’ a ysbrydolodd fathodyn y tair pluen estrys a ddefnyddiwyd gan Dywysogion Cymru diweddarach.
Ffynonellau a darllen pellach




