Wrth eglwys gadeiriol Dewi Sant saif palas ei hesgobion yn yr Oesoedd Canol. Henry de Gower, esgob Tyddewi o 1328 hyd 1347, a gododd y rhan fwyaf o’r palas a welwn heddiw.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Henry de Gower, esgob o 1328 hyd 1347, a gododd lawer o’r palas a welwn, gan gynnwys y Neuadd Fawr, y parapet bwaog a’r porth; daeth y rhes ddwyreiniol blaenach gyntaf, a’r rhes ddeheuol, ar gyfer croesawu, oedd y fwyaf mawreddog; mae ffenestr olwyn yn nhalcen dwyreiniol y Neuadd Fawr; adeiladwyd o garreg leol gyda chraig folcanig Gyn-Gambriaidd; tynnodd yr Esgob Barlow y plwm o’r to yn 1536, a symudodd yr esgobion i Abergwili; yng ngofal Cadw heddiw, wedi’i adfer rhwng 2003 a 2009.
| Adeiladwyd gan | Henry de Gower, esgob 1328–1347 |
|---|---|
| Enwog am | Ei barapet bwaog a’i ffenestr olwyn |
| Yng ngofal | Cadw |
Palas i westeion#
Cododd Gower y rhes ddwyreiniol blaenach yn gyntaf. Yna daeth y rhes ddeheuol, a wnaed i groesawu gwesteion ac yn fwy mawreddog o lawer, gyda’r Neuadd Fawr a’i ffenestr olwyn yn y talcen dwyreiniol.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Henry de Gower, esgob o 1328 hyd 1347, a gododd lawer o’r palas a welwn, gan gynnwys y Neuadd Fawr, y parapet bwaog a’r porth; daeth y rhes ddwyreiniol blaenach gyntaf, a’r rhes ddeheuol, ar gyfer croesawu, oedd y fwyaf mawreddog; mae ffenestr olwyn yn nhalcen dwyreiniol y Neuadd Fawr; adeiladwyd o garreg leol gyda chraig folcanig Gyn-Gambriaidd; tynnodd yr Esgob Barlow y plwm o’r to yn 1536, a symudodd yr esgobion i Abergwili; yng ngofal Cadw heddiw, wedi’i adfer rhwng 2003 a 2009.

Y parapet bwaog#
Ar hyd pen y muriau rhedodd ei barapet nodedig o fwâu agored. Adeiladwyd y palas o garreg leol wedi’i chymysgu â hen graig folcanig.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Henry de Gower, esgob o 1328 hyd 1347, a gododd lawer o’r palas a welwn, gan gynnwys y Neuadd Fawr, y parapet bwaog a’r porth; daeth y rhes ddwyreiniol blaenach gyntaf, a’r rhes ddeheuol, ar gyfer croesawu, oedd y fwyaf mawreddog; mae ffenestr olwyn yn nhalcen dwyreiniol y Neuadd Fawr; adeiladwyd o garreg leol gyda chraig folcanig Gyn-Gambriaidd; tynnodd yr Esgob Barlow y plwm o’r to yn 1536, a symudodd yr esgobion i Abergwili; yng ngofal Cadw heddiw, wedi’i adfer rhwng 2003 a 2009.
Blynyddoedd diweddarach#
Yn 1536 tynnodd yr Esgob Barlow y plwm oddi ar y to, a symudodd yr esgobion i Abergwili. Aeth y palas yn adfail, ond adferodd Cadw ef rhwng 2003 a 2009, ac mae ar agor i ymwelwyr.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Henry de Gower, esgob o 1328 hyd 1347, a gododd lawer o’r palas a welwn, gan gynnwys y Neuadd Fawr, y parapet bwaog a’r porth; daeth y rhes ddwyreiniol blaenach gyntaf, a’r rhes ddeheuol, ar gyfer croesawu, oedd y fwyaf mawreddog; mae ffenestr olwyn yn nhalcen dwyreiniol y Neuadd Fawr; adeiladwyd o garreg leol gyda chraig folcanig Gyn-Gambriaidd; tynnodd yr Esgob Barlow y plwm o’r to yn 1536, a symudodd yr esgobion i Abergwili; yng ngofal Cadw heddiw, wedi’i adfer rhwng 2003 a 2009.

Hŷn na’r llys#
Mae’r safle’n mynd yn ôl i’r chweched ganrif. Dros bedair canrif ysbeiliwyd y fynachlog yma o leiaf ddeg gwaith gan fôr-ladron Llychlynnaidd, a dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yma’n bererin yn 1081.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Yr esgobion adeiladwyr#
Gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’ oedd y llys. Daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek, esgob o 1280 hyd 1293, y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Porth-y-Tŵr#
Mae prif borth clos yr eglwys gadeiriol, Porth-y-Tŵr, yn dyddio o tua 1300 ac yn dal i sefyll yn gyfan.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Heddiw mae’n gartref i arddangosfa’r eglwys gadeiriol, lle gellir gweld llechen fedd gerfiedig yr Esgob Abraham, Carreg Abraham. Rhoddodd yr Esgob Gower hefyd y groglen i’r eglwys gadeiriol.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Glyn Rhosyn#
Saif y llys a’r eglwys gadeiriol yng Nglyn Rhosyn, ar lan afon Alun, lle credir i Ddewi sefydlu ei eglwys a’i fynachlog. Tyddewi, ‘tŷ Dewi’, yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig, a daeth ei statws dinas yn ôl drwy lythyrau breinio ar 16 Medi 1994.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.
Gwerth taith i Rufain#
Yn 1123 dyfarnodd y Pab Calixtus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain, a thair pererindod ag un i Jerwsalem’.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Cristnogaeth a’r genedl#
‘Un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf.’
Ralph A. Griffiths
Galwodd yr Athro Griffiths ef hefyd yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Y tu hwnt i’w drwsio#
Yn 1616 ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne ganiatâd i dynnu rhai o’r adeiladau i lawr, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Pensil Turner#
Tynnodd yr arlunydd J. M. W. Turner luniau o’r adfeilion ddwywaith yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, unwaith o’r tu mewn ac unwaith wrth fynedfa’r Neuadd Fawr. Mae’r llyfr braslunio bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Ei achub ar gyfer heddiw#
Rhoddwyd yr adfer, a orffennwyd ym mis Hydref 2009, ar restr fer gwobr Europa Nostra. Mae’r llys yn adeilad Gradd I, fe’i defnyddir fel theatr awyr agored, a chyda chlos yr eglwys gadeiriol mae’n croesawu dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Llys yr Esgob, Tyddewi; mae’r safle’n mynd yn ôl i’r 6g; ysbeiliwyd y fynachlog o leiaf ddeg gwaith gan ysbeilwyr Llychlynnaidd dros bedair canrif; dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yno’n bererin yn 1081; gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’; daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek (1280–1293) y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth; ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne drwydded i ddymchwel rhai adeiladau yn 1616, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys; dywed Ralph A. Griffiths fod yr eglwys gadeiriol a’r llys yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf’, ac yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’; mae porth y clos, Porth-y-Tŵr, o tua 1300 ac yn gyfan; rhoddwyd yr adfer rhwng 2003 a Hydref 2009 ar restr fer gwobr Europa Nostra; tynnodd J. M. W. Turner ddau lun ohono yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, sydd bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate; Gradd I, theatr awyr agored, dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Erbyn hynny roedd esgobion Tyddewi wedi symud i Abergwili ers canrifoedd.FfynhonnellSt Davids Bishop’s Palace ↗Wikipedia (Saesneg)Henry de Gower, esgob o 1328 hyd 1347, a gododd lawer o’r palas a welwn, gan gynnwys y Neuadd Fawr, y parapet bwaog a’r porth; daeth y rhes ddwyreiniol blaenach gyntaf, a’r rhes ddeheuol, ar gyfer croesawu, oedd y fwyaf mawreddog; mae ffenestr olwyn yn nhalcen dwyreiniol y Neuadd Fawr; adeiladwyd o garreg leol gyda chraig folcanig Gyn-Gambriaidd; tynnodd yr Esgob Barlow y plwm o’r to yn 1536, a symudodd yr esgobion i Abergwili; yng ngofal Cadw heddiw, wedi’i adfer rhwng 2003 a 2009.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wikipedia (Saesneg) ↗





