Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1340

Llys yr Esgob yn Nhyddewi

Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

Llun: Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Wrth eglwys gadeiriol Dewi Sant saif palas ei hesgobion yn yr Oesoedd Canol. Henry de Gower, esgob Tyddewi o 1328 hyd 1347, a gododd y rhan fwyaf o’r palas a welwn heddiw.

Adeiladwyd ganHenry de Gower, esgob 1328–1347
Enwog amEi barapet bwaog a’i ffenestr olwyn
Yng ngofalCadw

Palas i westeion#

Cododd Gower y rhes ddwyreiniol blaenach yn gyntaf. Yna daeth y rhes ddeheuol, a wnaed i groesawu gwesteion ac yn fwy mawreddog o lawer, gyda’r Neuadd Fawr a’i ffenestr olwyn yn y talcen dwyreiniol.

Golwg agos ar barapet bwaog palas yr Esgob Gower
Golwg agos ar barapet bwaog palas yr Esgob Gower · Llun: Otter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y parapet bwaog#

Ar hyd pen y muriau rhedodd ei barapet nodedig o fwâu agored. Adeiladwyd y palas o garreg leol wedi’i chymysgu â hen graig folcanig.

Blynyddoedd diweddarach#

Yn 1536 tynnodd yr Esgob Barlow y plwm oddi ar y to, a symudodd yr esgobion i Abergwili. Aeth y palas yn adfail, ond adferodd Cadw ef rhwng 2003 a 2009, ac mae ar agor i ymwelwyr.

Palas yr Esgob yn Nhyddewi mewn engrafiad o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg
Palas yr Esgob yn Nhyddewi mewn engrafiad o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · Llun: Henry Gastineau, engraved by William Wallis, Public domain, Wikimedia Commons

Hŷn na’r llys#

Mae’r safle’n mynd yn ôl i’r chweched ganrif. Dros bedair canrif ysbeiliwyd y fynachlog yma o leiaf ddeg gwaith gan fôr-ladron Llychlynnaidd, a dywedir i Wiliam Goncwerwr ddod yma’n bererin yn 1081.

Yr esgobion adeiladwyr#

Gwaith cyfres o ‘esgobion adeiladwyr’ oedd y llys. Daeth Edward I ar bererindod yn 1284, a chododd yr Esgob Thomas Bek, esgob o 1280 hyd 1293, y capel yn y gornel dde-orllewinol, y neuadd, yr ystafelloedd preifat a’r porth.

Porth-y-Tŵr#

Mae prif borth clos yr eglwys gadeiriol, Porth-y-Tŵr, yn dyddio o tua 1300 ac yn dal i sefyll yn gyfan. Heddiw mae’n gartref i arddangosfa’r eglwys gadeiriol, lle gellir gweld llechen fedd gerfiedig yr Esgob Abraham, Carreg Abraham. Rhoddodd yr Esgob Gower hefyd y groglen i’r eglwys gadeiriol.

Glyn Rhosyn#

Saif y llys a’r eglwys gadeiriol yng Nglyn Rhosyn, ar lan afon Alun, lle credir i Ddewi sefydlu ei eglwys a’i fynachlog. Tyddewi, ‘tŷ Dewi’, yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig, a daeth ei statws dinas yn ôl drwy lythyrau breinio ar 16 Medi 1994.

Gwerth taith i Rufain#

Yn 1123 dyfarnodd y Pab Calixtus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain, a thair pererindod ag un i Jerwsalem’.

Cristnogaeth a’r genedl#

‘Un o’r safleoedd pwysicaf yn hanes Cristnogaeth yn Ynysoedd Prydain, ac un o’r cynharaf.’

Ralph A. Griffiths

Galwodd yr Athro Griffiths ef hefyd yn fan ‘lle mae Cristnogaeth a chenedlaetholdeb Cymru wedi’u plethu’.

Y tu hwnt i’w drwsio#

Yn 1616 ceisiodd yr Esgob Richard Milbourne ganiatâd i dynnu rhai o’r adeiladau i lawr, ac erbyn 1678 tybid na ellid trwsio’r llys.

Pensil Turner#

Tynnodd yr arlunydd J. M. W. Turner luniau o’r adfeilion ddwywaith yn ei South Wales Sketchbook yn 1795, unwaith o’r tu mewn ac unwaith wrth fynedfa’r Neuadd Fawr. Mae’r llyfr braslunio bellach yn rhan o Gymynrodd Turner yn y Tate.

Ei achub ar gyfer heddiw#

Rhoddwyd yr adfer, a orffennwyd ym mis Hydref 2009, ar restr fer gwobr Europa Nostra. Mae’r llys yn adeilad Gradd I, fe’i defnyddir fel theatr awyr agored, a chyda chlos yr eglwys gadeiriol mae’n croesawu dros 300,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Erbyn hynny roedd esgobion Tyddewi wedi symud i Abergwili ers canrifoedd.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Taliesin

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

    Llyfr Taliesin
  2. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

    Dafydd ap Gwilym
  3. Gwyrdd a gwyn yn Crécy

    Mae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.

    Gwyrdd a gwyn yn Crécy
  4. Y Pla Du

    Mae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.

    Y Pla Du

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf