Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1325

Llyfr Taliesin

Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg copïodd un copïydd, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg, gerddi Taliesin i un llyfr. Ynddo mae peth o’r farddoniaeth hynaf yn Gymraeg, caneuon bardd o’r chweched ganrif.

YsgrifennwydHanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg
CerddiTua hanner cant a chwech
Fe’i cedwirLlyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 2

Cerddi Urien#

Wrth ei galon mae’r cerddi mawl i Urien Rheged a’r farwnad i’w fab Owain. Daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r rhain, a ganwyd i frenhinoedd y chweched ganrif.

Tudalen o Lyfr Taliesin, Peniarth 2, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Tudalen o Lyfr Taliesin, Peniarth 2, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Llun: Bahatur, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Brud, Arthur a’r coed#

Mae’r llyfr hefyd yn cadw Armes Prydein, y brud mawr y codai’r Brythoniaid eto, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur i’r Arallfyd, a Chad Goddeu, Brwydr y Coed.

Llyfr a ddaeth drwyddi#

Collwyd ei ddalen gyntaf. Copïodd John Davies o Fallwyd ef yn 1631–34, cadwodd Robert Vaughan ef yn Hengwrt, a’i enwi’n Llyfr Taliessin a wnaeth Edward Lhuyd.

Dyddio’r llyfr#

Dyddiodd yr ysgolhaig J. Gwenogvryn Evans y llyfr i tua 1275, ond gosododd Daniel Huws ef yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, a derbynnir ei ddyddiad diweddarach ef yn gyffredinol bellach.

O Hengwrt i Aberystwyth#

Roedd yn un o’r llyfrau a gasglwyd yn Hengwrt ger Dolgellau gan Robert Vaughan, a fu fyw o tua 1592 hyd 1667. Yn 1907 rhoddodd Syr John Williams y casgliad i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru. Heddiw gellir gweld lluniau lliw o bob tudalen ar-lein.

Marciau ar yr ymyl#

Ar yr ymylon mae marciau sydd fel petaent yn mesur gwerth y cerddi.

Medd, cwrw a Dinbych-y-pysgod#

Wrth ymyl y cerddi i Urien, gyda’i frwydrau yng Ngwen Ystrad ac Argoed Llwyfain, mae’r llyfr yn cadw Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, ac Etmic Dinbych, mawl i Ddinbych-y-pysgod. Mae ynddo farwnadau i Gunedda, i Ddylan Eil Ton ac i Uthr Ben, a Kanu y Gwynt.

Cadair y bardd#

Mae cerddi eraill yn llefaru yn llais y bardd ei hun: Kadeir Taliesin, Kadeir Kerrituen, sef Cadair Ceridwen, a Kanu y Byt Mawr, Cân y Byd Mawr.

Y talcen disglair#

Ystyr yr enw Taliesin yw ‘talcen disglair’. Mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd enwog, gyda Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd. Credir mai Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, yw ei fedd, cred a olrheiniodd Edward Lhuyd yn ôl i’r ail ganrif ar bymtheg.

Brwydrau Urien#

Mae’r awdlau’n enwi dyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad. Mae cerddi eraill yn dangos Taliesin yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn. Dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos mai Cristnogion oedd Urien a Thaliesin.

Armes Prydein#

Dyddiodd Syr Ifor Williams Armes Prydein, proffwydoliaeth fawr y llyfr, i tua 930, yn nyddiau Æthelstan. Argraffodd Gwenogvryn Evans ffacsimili a thestun o’r llyfr yn 1910, a daeth The Poems of Taliesin gan Ifor Williams allan yn Saesneg yn 1968.

Y bobl

fl. late 6th century

Taliesin

Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

Taliesin

Cyn ac wedyn

  1. Tywysog Cymru o Sais

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

    Tywysog Cymru o Sais
  2. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi
  3. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

    Dafydd ap Gwilym
  4. Llys yr Esgob yn Nhyddewi

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

    Llys yr Esgob yn Nhyddewi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf