Taliesin
Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
Taliesin

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
c. 1325
Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg copïodd un copïydd, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg, gerddi Taliesin i un llyfr. Ynddo mae peth o’r farddoniaeth hynaf yn Gymraeg, caneuon bardd o’r chweched ganrif.FfynonellauBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.The Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655.
| Ysgrifennwyd | Hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg |
|---|---|
| Cerddi | Tua hanner cant a chwech |
| Fe’i cedwir | Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 2 |
Wrth ei galon mae’r cerddi mawl i Urien Rheged a’r farwnad i’w fab Owain. Daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r rhain, a ganwyd i frenhinoedd y chweched ganrif.FfynonellauBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.

Mae’r llyfr hefyd yn cadw Armes Prydein, y brud mawr y codai’r Brythoniaid eto, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur i’r Arallfyd, a Chad Goddeu, Brwydr y Coed.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.
Collwyd ei ddalen gyntaf. Copïodd John Davies o Fallwyd ef yn 1631–34, cadwodd Robert Vaughan ef yn Hengwrt, a’i enwi’n Llyfr Taliessin a wnaeth Edward Lhuyd.FfynonellauThe Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655.Book of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.
Dyddiodd yr ysgolhaig J. Gwenogvryn Evans y llyfr i tua 1275, ond gosododd Daniel Huws ef yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, a derbynnir ei ddyddiad diweddarach ef yn gyffredinol bellach.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Un o lawysgrifau Cymraeg Canol enwocaf, o hanner cyntaf y 14g, gyda 56 o gerddi, llawer ohonynt o’r 10g neu cynt; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i tua 1275, ond Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14g, a derbynnir y dyddiad diweddarach yn gyffredinol; rhan o gasgliad Hengwrt Robert Vaughan (tua 1592–1667), a roddwyd gan Syr John Williams yn 1907 i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru; ymddengys fod marciau ar ei hymylon yn mesur gwerth cerddi; ymhlith ei cherddi mae Gwaith Gwen Ystrad a Gwaith Argoed Llwyfain, brwydrau Urien, Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, Etmic Dinbych, Marwnat Cunedda, Marwnat Dylan eil Ton, Marwnat Vthyr Pen, Kanu y Gwynt, Kadeir Kerrituen, Kadeir Taliesin a Kanu y Byt Mawr.
Roedd yn un o’r llyfrau a gasglwyd yn Hengwrt ger Dolgellau gan Robert Vaughan, a fu fyw o tua 1592 hyd 1667. Yn 1907 rhoddodd Syr John Williams y casgliad i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Un o lawysgrifau Cymraeg Canol enwocaf, o hanner cyntaf y 14g, gyda 56 o gerddi, llawer ohonynt o’r 10g neu cynt; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i tua 1275, ond Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14g, a derbynnir y dyddiad diweddarach yn gyffredinol; rhan o gasgliad Hengwrt Robert Vaughan (tua 1592–1667), a roddwyd gan Syr John Williams yn 1907 i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru; ymddengys fod marciau ar ei hymylon yn mesur gwerth cerddi; ymhlith ei cherddi mae Gwaith Gwen Ystrad a Gwaith Argoed Llwyfain, brwydrau Urien, Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, Etmic Dinbych, Marwnat Cunedda, Marwnat Dylan eil Ton, Marwnat Vthyr Pen, Kanu y Gwynt, Kadeir Kerrituen, Kadeir Taliesin a Kanu y Byt Mawr. Heddiw gellir gweld lluniau lliw o bob tudalen ar-lein.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Ar yr ymylon mae marciau sydd fel petaent yn mesur gwerth y cerddi.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Un o lawysgrifau Cymraeg Canol enwocaf, o hanner cyntaf y 14g, gyda 56 o gerddi, llawer ohonynt o’r 10g neu cynt; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i tua 1275, ond Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14g, a derbynnir y dyddiad diweddarach yn gyffredinol; rhan o gasgliad Hengwrt Robert Vaughan (tua 1592–1667), a roddwyd gan Syr John Williams yn 1907 i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru; ymddengys fod marciau ar ei hymylon yn mesur gwerth cerddi; ymhlith ei cherddi mae Gwaith Gwen Ystrad a Gwaith Argoed Llwyfain, brwydrau Urien, Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, Etmic Dinbych, Marwnat Cunedda, Marwnat Dylan eil Ton, Marwnat Vthyr Pen, Kanu y Gwynt, Kadeir Kerrituen, Kadeir Taliesin a Kanu y Byt Mawr.
Wrth ymyl y cerddi i Urien, gyda’i frwydrau yng Ngwen Ystrad ac Argoed Llwyfain, mae’r llyfr yn cadw Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, ac Etmic Dinbych, mawl i Ddinbych-y-pysgod. Mae ynddo farwnadau i Gunedda, i Ddylan Eil Ton ac i Uthr Ben, a Kanu y Gwynt.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Un o lawysgrifau Cymraeg Canol enwocaf, o hanner cyntaf y 14g, gyda 56 o gerddi, llawer ohonynt o’r 10g neu cynt; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i tua 1275, ond Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14g, a derbynnir y dyddiad diweddarach yn gyffredinol; rhan o gasgliad Hengwrt Robert Vaughan (tua 1592–1667), a roddwyd gan Syr John Williams yn 1907 i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru; ymddengys fod marciau ar ei hymylon yn mesur gwerth cerddi; ymhlith ei cherddi mae Gwaith Gwen Ystrad a Gwaith Argoed Llwyfain, brwydrau Urien, Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, Etmic Dinbych, Marwnat Cunedda, Marwnat Dylan eil Ton, Marwnat Vthyr Pen, Kanu y Gwynt, Kadeir Kerrituen, Kadeir Taliesin a Kanu y Byt Mawr.
Mae cerddi eraill yn llefaru yn llais y bardd ei hun: Kadeir Taliesin, Kadeir Kerrituen, sef Cadair Ceridwen, a Kanu y Byt Mawr, Cân y Byd Mawr.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Un o lawysgrifau Cymraeg Canol enwocaf, o hanner cyntaf y 14g, gyda 56 o gerddi, llawer ohonynt o’r 10g neu cynt; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i tua 1275, ond Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14g, a derbynnir y dyddiad diweddarach yn gyffredinol; rhan o gasgliad Hengwrt Robert Vaughan (tua 1592–1667), a roddwyd gan Syr John Williams yn 1907 i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru; ymddengys fod marciau ar ei hymylon yn mesur gwerth cerddi; ymhlith ei cherddi mae Gwaith Gwen Ystrad a Gwaith Argoed Llwyfain, brwydrau Urien, Kanu y Med, Kanu y Cwrwf, Etmic Dinbych, Marwnat Cunedda, Marwnat Dylan eil Ton, Marwnat Vthyr Pen, Kanu y Gwynt, Kadeir Kerrituen, Kadeir Taliesin a Kanu y Byt Mawr.
Ystyr yr enw Taliesin yw ‘talcen disglair’. Mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd enwog, gyda Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd. Credir mai Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, yw ei fedd, cred a olrheiniodd Edward Lhuyd yn ôl i’r ail ganrif ar bymtheg.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Mae’r awdlau’n enwi dyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad. Mae cerddi eraill yn dangos Taliesin yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn. Dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos mai Cristnogion oedd Urien a Thaliesin.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Dyddiodd Syr Ifor Williams Armes Prydein, proffwydoliaeth fawr y llyfr, i tua 930, yn nyddiau Æthelstan.FfynhonnellArmes Prydein o Lyfr TaliesinIfor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1955Y gerdd ddarogan fawr o Lyfr Taliesin, sy’n galw ar y Cymry a’u cynghreiriaid i yrru’r Saeson allan. Dyddiodd Syr Ifor Williams hi tua 930, yn amser Æthelstan. Argraffodd Gwenogvryn Evans ffacsimili a thestun o’r llyfr yn 1910, a daeth The Poems of Taliesin gan Ifor Williams allan yn Saesneg yn 1968.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Ffynonellau a darllen pellach
Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
TaliesinGwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
Tywysog Cymru o SaisMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiMae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
Dafydd ap GwilymMae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.
Llys yr Esgob yn NhyddewiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf