Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1340

Dafydd ap Gwilym

Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

Llun: Cerflun marmor Dafydd ap Gwilym yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Seth Whales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyrir Dafydd ap Gwilym gan lawer yn “fardd mwyaf Cymru erioed”, am ei grefft, ei iaith gyfoethog, ffrwythlondeb ei ddychymyg a dyfnder ei deimlad at bobl a’r byd. Canodd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, oes wedi concwest 1282, a gwnaeth y cywydd yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg. Mae’r dudalen hon yn adrodd ei hanes ac yn dangos, ar ei linellau ei hun, sut y lluniodd ei gerddi.

OesTua 1315 hyd tua 1350, efallai’n hwyrach
CartrefBrogynin, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, yn ôl traddodiad Cymreig
RhieniGwilym Gam ac Ardudful, y ddau o deuluoedd bonheddig
Noddwr mawrIfor Hael o Fasaleg
Cerddi147 a dderbynnir yn eiddo iddo, ac 20 arall a all fod
GorweddYstrad Fflur, yn ôl traddodiad Cymreig

Uchelwr a feistrolodd gelfyddyd y beirdd#

Ei dad oedd Gwilym Gam ap Gwilym ab Einion a’i fam oedd Ardudful. Âi llinach ei dad yn ôl at y bardd Cuhelyn Fardd, a bu ei hynafiaid yn wŷr o bwys yn ne-orllewin Cymru ers cenedlaethau, a dyna pam y galwodd beirdd diweddarach ef yn “eos Dyfed” ac yn “fardd glannau Teifi”.

Yn ôl traddodiad Cymreig fe’i ganwyd ym Mrogynin, ger Penrhyn-coch ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, chwech neu saith milltir o Aberystwyth. Mae ei gerddi’n adnabod y wlad honno’n dda, ac yn un ohonynt mae’n sôn am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn.

Efallai mai ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn, a ddysgodd ei grefft iddo. Galwodd Dafydd ef yn “llyfr dwned Dyfed” a chanodd iddo, “Ys difai y’m dysgud”. Yng ngeiriau Syr Thomas Parry, roedd Dafydd wedi llwyr feistroli celfyddyd y beirdd, sef traddodiad medrus Beirdd y Tywysogion.

Fe’i ganwyd o fewn cenhedlaeth i gwymp tywysogion annibynnol olaf Cymru, ac fel y dywed Huw Meirion Edwards, petai wedi’i eni ychydig ddegawdau ynghynt byddai ei farddoniaeth yn wahanol iawn. Yn ei gerddi mae diwylliant Cymru yn dal ei dir ac yn ffynnu dan y drefn newydd.

Ifor Hael, y gŵr hael#

Ei noddwr enwocaf oedd Ifor ap Llywelyn o Fasaleg, ger Casnewydd, a Dafydd a roddodd iddo’r enw Ifor Hael, yn adlais bwriadol o Dri Hael y Trioedd. Mewn saith cerdd ddyfeisgar iawn mae Dafydd yn darlunio cyfeillgarwch arbennig iawn rhwng y ddau, a daeth Ifor Hael yn ddelfryd o noddwr i bob bardd Cymraeg ar eu hôl.

Cywyddau yw pedair o’r cerddi hynny, ac efallai mai Dafydd oedd y cyntaf i ddefnyddio’r cywydd i foli. Trigai Ifor yng Ngwernyclepa, tua milltir i’r de o Fasaleg, lle cadwai groeso cynnes ar ei aelwyd i’r beirdd. Yn 2008 enwyd ysgol Gymraeg newydd yng Nghasnewydd yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd iddo.

Yn Basaleg mae Dafydd yn cyfrif llawenydd llys Ifor.

O Basaleg, llinellau 33 i 40

Mawr anrhydedd a’m deddyw:Daeth anrhydedd mawr i’m rhan:Mi a gaf, o byddaf byw,caf fi, tra byddaf byw,Hely â chŵn, nid haelach iôr,hela â chŵn (nid oes arglwydd haelach)Ac yfed gydag Ifor,ac yfed gydag Ifor,A saethu rhygeirw sythynta saethu at geirw gwych sy’n rhedeg yn syth,A bwrw gweilch i wybr a gwynt,a gollwng hebogiaid i’r awyr a’r gwynt,A cherddau tafodau tega chlywed cerddi o dafodau teg,A solas ym Masaleg;a chael difyrrwch ym Masaleg.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 14 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Ymhlith ei gerddi gorau mae ei farwnad i Ifor a’i wraig Nest ynghyd. Mae’n agor â’r englyn hwn.

Englyn cyntaf y farwnad i Ifor a Nest

Henaint anghywraint a hiraeth – a phoenHenaint lletchwith, a hiraeth, a phoen,A phenyd fal blaena gofid fel blaen saeth:Marw Ifor, nid rhagoriaeth,mae Ifor wedi marw, aeth y gorau,A marw Nest, mae Cymru’n waeth.ac mae Nest wedi marw. Mae Cymru’n waeth.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 17 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Y cywydd, mesur Dafydd#

Canodd Dafydd y rhan fwyaf o’i gerddi ar y cywydd, a gwnaeth fwy na neb i’w wneud yn boblogaidd. Ar wahân i dri chwpled yn hen ramadeg y beirdd, nid oes llinellau ar y mesur hwn wedi goroesi o’r cyfnod cyn ei amser ef. Mae ei reolau’n hawdd eu dweud ac yn anodd eu meistroli.

LlinellauSaith sillaf yr un
OdlMae’r llinellau’n odli bob yn ddwy, yn gwpledi
Y troMae un llinell ym mhob cwpled yn gorffen ar sillaf acennog, a’r llall ar sillaf ddiacen
CynghaneddPatrwm o adleisiau sain ym mhob llinell
HydCynifer o gwpledi ag sydd eu hangen ar y gerdd

Dyma gwpled agoriadol Merched Llanbadarn. Cyfrwch saith sillaf ym mhob llinell, a gwrandewch ar yr odl: yn ydwyf mae’r acen ar yd-, felly mae’r odl -wyf yn ddiacen, tra bo plwyf yn un sillaf acennog.

Cwpled agoriadol Merched Llanbadarn

Plygu rhag llid yr ydwyf,Rwy’n plygu dan ddicter:Pla ar holl ferched y plwyf!pla ar holl ferched y plwyf!
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 137 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Dilynodd meistri mawr ef ar y cywydd, o Iolo Goch a Gruffudd Gryg yn ei ddydd ei hun i Guto’r Glyn, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled a Wiliam Llŷn, ac mae’n dal yn un o fesurau’r Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol heddiw.

Y gynghanedd, gam wrth gam#

Y gynghanedd yw’r gerddoriaeth y tu mewn i bob llinell. Mae cytseiniaid un hanner yn adleisio cytseiniaid y llall yn yr un drefn, neu mae odl y tu mewn i’r llinell yn canu gyda’r hyn sy’n dilyn. Mae pedair prif gynghanedd, a defnyddiodd Dafydd y pedair. Yn y blychau isod mae’r cytseiniaid sy’n ateb ei gilydd yn rhannu lliw, mae’r odlau wedi’u lliwio, ac mae llinell fer yn dangos y saib yn y llinell.

Y gyntaf yw’r gynghanedd groes. Atebir pob cytsain yn hanner cyntaf y llinell, yn eu trefn, yn yr ail hanner. Dyma’r wylan, “darn fal haul, dyrnfol heli”.

1 · Cynghanedd groes

Darn fal haul dyrnfol heli

DRNFLHLDRNFLHL

Darn fel yr haul, maneg yr heli.

Mae saith cytsain yn yr hanner cyntaf, D R N F L H L, a daw’r un saith yn ôl yn yr un drefn yn yr ail. Atebir hyd yn oed yr l ar ôl llafariad acennog haul gan yr l ar ôl llafariad acennog heli.

Yr Wylan, llinell 4 · dafyddapgwilym.net, cerdd 45

Mae Dafydd yn agor Basaleg â chroes hefyd, wrth anfon llanc i’r gogledd i Wynedd â hanes llys Ifor.

Croes arall

Cerdda, was, câr ddewiswyrdd

CRDDWSCRDDWS

Cer, was, a châr y gwyrddni gorau.

C R DD W S, yna C R DD W S. Daw’r saib ar ôl was, ac mae’r un s yn dilyn y ddwy lafariad acennog, a yn was ac i yn dewis.

Basaleg, llinell 1 · dafyddapgwilym.net, cerdd 14

Yr ail yw’r gynghanedd draws. Mae’n gweithio fel y groes, ond gadewir darn yng nghanol y llinell yn rhydd heb ei ateb. Mae Trafferth mewn Tafarn yn agor ag un.

2 · Cynghanedd draws

Deuthum i ddinas dethol

DTHDTH

Des i i dref ddethol.

Mae Deuthum a dethol yn ateb ei gilydd, D TH a D TH, tra bo’r geiriau i ddinas yn y canol yn rhydd. Y darn rhydd hwnnw sy’n ei gwneud yn draws.

Trafferth mewn Tafarn, llinell 1 · dafyddapgwilym.net, cerdd 73

Dafydd biau’r draws fwyaf beiddgar oll, yn Merched Llanbadarn. Dim ond y sillaf gyntaf a’r olaf sy’n ateb ei gilydd, math a elwir yn draws fantach.

Traws fantach

Pla ar holl ferched y plwyf!

PLPL

Pla ar holl ferched y plwyf!

Dim ond P L Pla ar y dechrau sy’n ateb P L plwyf ar y diwedd. Mae popeth rhyngddynt yn rhydd, fel bwlch lle bu dant.

Merched Llanbadarn, llinell 2 · dafyddapgwilym.net, cerdd 137

Y drydedd yw’r gynghanedd sain. Mae’r llinell yn dair rhan: mae’r ddwy gyntaf yn odli, a chlymir y ddwy olaf gan eu cytseiniaid. Mae’r Gwynt yn agor ag un.

3 · Cynghanedd sain

Yr wybrwynt helynt hylaw

HLHL

Wynt yr wybren, rhwydd dy hynt.

Mae’r llinell yn dair rhan. Mae wybrwynt yn odli â helynt, ac yna clymir helynt a hylaw gan yr un cytseiniaid, H L.

Y Gwynt, llinell 1 · dafyddapgwilym.net, cerdd 47

A dyma Ddyddgu a’i gwallt du llyfn, mewn sain sy’n clymu ei henw wrth ei lliw.

Sain arall

Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf

LLDDLLDD

Dyddgu, â’i gwallt du, llyfn.

Mae Dyddgu yn odli â lliwddu, a chlymir lliwddu a lleddf gan LL DD.

Llinell gan Ddafydd ap Gwilym i Ddyddgu

Y bedwaredd yw’r gynghanedd lusg. Mae diwedd gair yn hanner cyntaf y llinell yn odli â’r sillaf acennog ychydig cyn diwedd y llinell, ac mae’r sain fel petai’n llusgo. Yma bu Dafydd yn effro gan serch.

4 · Cynghanedd lusg

Draean noswaith hyd neithwyr

Dim hyd yn oed traean noson o gwsg, hyd neithiwr.

Mae’r -aith ar ddiwedd noswaith yn odli â neith-, y sillaf acennog ychydig cyn diwedd y llinell. Yn rheolau’r beirdd mae ai ar ddiwedd gair yn odli ag ei y tu mewn i air.

Llinell gan Ddafydd ap Gwilym, yn effro gan serch

Cymysgai Dafydd y pedair fel yr arweiniai’r ystyr ef. Yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell o hyd, mae 12 y cant o’r llinellau’n groes, 39 yn draws, 36 yn sain a 12 yn llusg. Yn Merched Llanbadarn gadawodd 19 llinell heb gynghanedd, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs amdano yn yr eglwys.

Chwaraeai â chymeriad hefyd, gan ddechrau llinell ar ôl llinell â’r un llythyren. Mae pob llinell o Dagrau Serch, i Ddyddgu, yn dechrau â D. Mae pob llinell o Gystudd y Bardd yn dechrau ag H, y dywedwyd ei bod yn cynrychioli sŵn ochneidio, ac mae pedair llinell ar ddeg gyntaf Morfudd fel yr Haul i gyd yn dechrau ag G.

Agoriad Dagrau Serch, i Ddyddgu

Dyddgu liw dydd goleuaf,Dyddgu, lliw’r dydd disgleiriaf,Dy nawdd, er Unmab Duw Naf,dy nawdd, er mwyn unig Fab yr Arglwydd Dduw!Deurudd Mair o diredd Mael,Dwy foch fel rhai Mair, o diroedd Mael,Duon lygaid a dwyael.llygaid duon a dwy ael ddu.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 89 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Yn Mis Mai mae pob un o’r 27 cwpled yn gorffen â’r un gair, Mai, ac mae pob cwpled o’r Haf yn gorffen â’r gair haf.

Agoriad Mis Mai

Duw gwyddiad mae da gweddaiGwyddai Duw mor dda y gweddaiDechreuad mwyn dyfiad Mai.dechrau tyfiant mwyn mis Mai.Difeth irgyrs a dyfaiTyfai egin ir yn ddi-fethDyw Calan mis mwynlan Mai.ar ddydd cyntaf mis mwyn a glân Mai.Digrinflaen goed a’m oedai,Roedd coed â blaenau heb grino yn fy nghadw;Duw mawr a roes doe y Mai.Duw mawr a roddodd y Mai ddoe.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 32 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Dyfalu: gweld y byd o’r newydd#

Ymhlith ei gerddi mwyaf annwyl mae’r cerddi llatai, lle anfonir aderyn, anifail neu’r gwynt yn negesydd serch. Mae Dafydd yn disgrifio’r negesydd drwy ddyfalu, llif o gymariaethau beiddgar, y naill ar ôl y llall, sydd, yn ôl y Bywgraffiadur, yn dangos yn drawiadol ddawn y bardd i sylwi ac i ddyfeisio.

Yn Yr Wylan mae’r ferch yn byw mewn caer ger y môr, ac mae Dafydd yn gofyn i’r wylan gludo’i gyfarchiad ati. Cyn dod at ei neges mae’n cawodi lluniau ar yr aderyn.

Agoriad Yr Wylan

Yr wylan deg ar lanw, dioer,Wylan deg ar y llanw, yn wir,Unlliw ag eiry neu wenlloer,o’r un lliw ag eira neu’r lloer wen,Dilwch yw dy degwch di,nid oes brycheuyn ar dy harddwch:Darn fal haul, dyrnfol heli.darn fel yr haul, maneg yr heli.Ysgafn ar don eigion wyd,Ysgafn wyt ti ar don y cefnfor,Esgudfalch edn bysgodfwyd.aderyn chwim a balch sy’n bwyta pysgod.Yngo’r aud wrth yr angorFe aet ti draw wrth yr angorLawlaw â mi, lili môr.law yn llaw â mi, lili’r môr.Llythr unwaith lle’th ariannwyd,Fel llythyren ar dudalen fe’th ariannwyd,Lleian ym mrig llanw môr wyd.lleian wyt ti ar frig y llanw.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 45 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain
Gwylan y penwaig yn Aberystwyth, ychydig filltiroedd o gartref Dafydd
Gwylan y penwaig yn Aberystwyth, ychydig filltiroedd o gartref Dafydd · Llun: Christine Matthews, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Cerdd Dafydd, Yr Wylan, mewn llawysgrif o tua 1500 yn y Llyfrgell Brydeinig
Cerdd Dafydd, Yr Wylan, mewn llawysgrif o tua 1500 yn y Llyfrgell Brydeinig · Llun: Unknown scribe, Public domain, Wikimedia Commons

Mae’r Gwynt wedi’i seilio ar y dychymyg, y pos a garai ysgolheigion a phobl gyffredin fel ei gilydd yn yr Oesoedd Canol. Yma enwir y gwynt yn y llinell gyntaf un, ac mae’r hwyl yn y paradocs: creadur heb draed sy’n rhedeg mor chwim. Chwaraeir yr un gêm yn Cân y Gwynt yn Llyfr Taliesin.

Agoriad Y Gwynt

Yr wybrwynt, helynt hylaw,Wynt yr wybren, rhwydd dy hynt,Agwrdd drwst a gerdda draw,twrw nerthol sy’n cerdded draw,Gŵr eres wyd garw ei sain,gŵr rhyfeddol wyt ti, garw dy sain,Drud byd heb droed heb adain.gwron mentrus y byd, heb droed, heb adain.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 47 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Mae’r gerdd yn awgrymu bod Dafydd wedi’i alltudio o Uwch Aeron, gwlad Morfudd, ac mae’n cenfigennu wrth y gwynt na all unrhyw gyfraith ei gyffwrdd.

O’r Gwynt, llinellau 19 i 24

Nythod ddwyn, cyd nithud ddailLleidr nythod, er i ti nithio’r dail,Ni’th dditia neb, ni’th etailnid oes neb yn dy gyhuddo, nid oes dim yn dy atal,Na llu rhugl, na llaw rhaglaw,na byddin chwim, na llaw swyddog,Na llafn glas na llif na glaw.na llafn glas, na llif, na glaw.Ni’th ladd mab mam, gam gymwyll,Ni all mab unrhyw fam dy ladd (gair cam fyddai),Ni’th lysg tân, ni’th lesga twyll.ni’th losgir gan dân, ni’th wanheir gan dwyll.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 47 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Mae cân Saesneg o’r un oes, Blow, northerne wynd, hefyd yn galw ar y gwynt, ond ar wahân i’w chytgan nid yw’n disgrifio’r gwynt o gwbl. Mae cerdd Dafydd yn wynt i gyd. Ar dafyddapgwilym.net gallwch glywed Syr Thomas Parry yn darllen rhan ohoni.

Nid yw natur bob amser o blaid y cariad. Ar ei ffordd at ferch caiff Dafydd ei ddal ar rostir gan niwl “yn gynhebig i nos”, ac mae’n arllwys ei ddicter mewn un darlun ar ôl y llall. Mae llinellau 15 i 18 i gyd yn dechrau ag Rh, a llinellau 19 i 22 ag C.

O’r Niwl, llinellau 13 i 22

Pan ddoeth yn wir ar hirrospan ddaeth, yn wir, ar rostir hir,Niwl yn gynhebig i nos.niwl fel y nos.Rhol fawr a fu’n glawr i’r glaw,Rhòl fawr a fu’n gaead i’r glaw,Rhestri gleision i’m rhwystraw,rhesi llwydion i’m rhwystro,Rhidyll ystaen yn rhydu,gogr tun yn rhydu,Rhwyd adar y ddaear ddu,rhwyd adar dros y ddaear ddu,Cae anghlaer mewn cyfynglwybr,gwrych tywyll ar draws llwybr cul,Carthen anniben yn wybr,carthen ddiddiwedd yn yr wybren,Cwfl llwyd yn cyfliwio llawr,cwfl llwyd yn rhoi’r un lliw i’r tir i gyd,Cwfert ar bob cwm ceufawr,caead ar bob cwm dwfn a gwag,
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 57 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Serch, Mai a’r goedwig werdd#

Canodd Dafydd i ddwy ferch yn arbennig y gwyddys iddynt fyw. Mae Morfudd Llwyd, y ferch olau, yn ymddangos mewn bron i ddeugain o’i gerddi, sy’n adrodd hanes cariad stormus a barhaodd am flynyddoedd. Dyddgu, merch dywyll ei gwallt i Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn o Dywyn ger Aberteifi, yw testun naw, harddwch pell a bonheddig y serch cwrtais.

Mai a’r haf oedd tymor serch, a’r goedwig werdd oedd ei eglwys. Yn Offeren y Llwyn mae bronfraith o wlad Morfudd yn canu ar doriad dydd, a daw’r llwyn cyfan yn eglwys.

O Offeren y Llwyn

Lle digrif y bûm heddiwBûm mewn lle hyfryd heddiwDan fentyll y gwyrddgyll gwiw,dan fentyll y cyll gwyrdd hardd,Yn gwarando ddechrau dyddyn gwrando ar doriad dyddY ceiliog bronfraith celfyddar y ceiliog bronfraith medrusA dyrchafael yr abertha chodwyd yr aberthHyd y nen uwchben y berth,hyd at y nen uwchben y llwyn,A chrefydd i’n Dofydd Dadac addolwyd Duw ein Tad charegl nwyf a chariad.â chwpan cymun o nwyf a chariad.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 39 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Ond gwyddai mor fyr yw’r tymor. Mae’r Haf yn agor ag ochenaid.

Cwpled agoriadol Yr Haf

Gwae ni, hil eiddil Addaf,Gwae ni, ddisgynyddion gwan Adda:Fordwy rhad, fyrred yr haf.(môr o fendith) mor fyr yw’r haf!
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 34 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain
Agoriad Yr Haf, wedi’i gopïo gan yr ysgolhaig John Davies o Fallwyd (Llawysgrif Peniarth 49, ffolio 49r)
Agoriad Yr Haf, wedi’i gopïo gan yr ysgolhaig John Davies o Fallwyd (Llawysgrif Peniarth 49, ffolio 49r) · Llun: John Davies of Mallwyd, Public domain, Wikimedia Commons

Chwerthin am ei ben ei hun#

Un o roddion mawr ei farddoniaeth yw’r hiwmor ar ei draul ei hun. Yn Merched Llanbadarn mae’n syllu ar y merched yn yr eglwys bob Sul, a dydyn nhw ddim yn cael eu plesio.

O Ferched Llanbadarn

Ni bu Sul yn LlanbadarnNi fu Sul yn LlanbadarnNa bewn, ac eraill a’i barn,na fyddwn i yno (barned eraill)A’m wyneb at y ferch goetha’m hwyneb at y ferch harddA’m gwegil at Dduw gwiwgoeth.a’m gwar at Dduw sanctaidd.‘Godinabus fydd golwg –‘Mae golwg ddrwg arno,Gŵyr ei ddrem gelu ei ddrwg –ac mae ei lygaid yn gwybod sut i guddio’i ddrygioni,Y mab llwyd wyneb murseny llanc gwelw ag wyneb mursenA gwallt ei chwaer ar ei ben.’a gwallt ei chwaer ar ei ben.’
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 137 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Trafferth mewn Tafarn yw ei gerdd enwocaf, mae’n debyg. Mae’n cymryd ystafell mewn tafarn mewn tref ddethol ac yn trefnu i gwrdd â merch yn y nos. Yn y tywyllwch mae’n taro stôl ac yn tynnu’r bwrdd, y badell a’r cawg i lawr â thwrw, mae’r cŵn yn cyfarth, ac mae tri Sais mewn gwely, Hicin, Siencin a Siac, yn ei gymryd yn lleidr. Yn gleisiau i gyd ac yn ddistaw yn y tywyllwch, mae’n gweddïo, ac yn sleifio’n ôl i’w wely ei hun heb ei wobr.

O Trafferth mewn Tafarn

Deuthum i ddinas detholDes i i dref ddetholA’m hardd wreang i’m hôl.a’m gwas golygus y tu ôl i mi.Syrthio o’r bwrdd, dragwrdd drefn,Syrthiodd y bwrdd â chlec fawr,A’r ddeudrestl a’r holl ddodrefn.a’r ddwy drestl a’r holl ddodrefn.Rhoi diasbad o’r badell,Rhoes y badell floeddI’m hôl y’i clywid ymhell.a glywid ymhell y tu ôl i mi.Gweiddi, gŵr gorwag oeddwn,Gwaeddodd y cawg (dyn ffôl oeddwn i)O’r cawg, a chyfarth o’r cŵn.a dechreuodd y cŵn gyfarth.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 73 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Yma mae Dafydd yn chwarae rhan i’w wrandawyr, y cariad ffyddlon y mae pob cynllun ganddo’n mynd o chwith, ac mae ei gynulleidfa wedi’i garu am hynny byth oddi ar hynny.

Cerddi i’w clywed#

Lluniwyd ei gerddi i’w perfformio, yn aml i’r delyn. Yn Y Gainc mae’n adrodd sut y dysgodd alaw newydd, ac yn dymuno i Ddyddgu ei chlywed.

Agoriad Y Gainc

Dysgais ryw baradwysgaincDysgais ryw gainc nefolaiddÂ’r dwylo mau ar dâl mainc,â’m dwylo fy hun ar ben mainc,A’r dysgiad, diwygiad dyn,a’r hyn a ddysgais (felly y gwna dyn)Eurai dalm ar y delyn.a roddodd fri i’r delyn am dro.
Testun Cymraeg: dafyddapgwilym.net, cerdd 91 · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain

Ar wahân i bedair cerdd a ysgrifennwyd yn ei ddydd ei hun, nid oes dim o’i waith mewn unrhyw lawysgrif am gan mlynedd arall. Yr holl amser hwnnw bu ei gerddi’n byw yng nghof beirdd eraill, a’u trosglwyddodd gyda’u cerddoriaeth.

Anrhydeddodd ei gyd-feirdd ef fel eu meistr. Canodd Gruffudd Gryg o Fôn, “Disgybl wyf, ef a’m dysgawdd, / Dysgawdr cywydd”. Dywedodd Iolo Goch yn ei farwnad i Ddafydd lunio’i wawd “wrth y llinyn”, a’i alw’n “hebog merched Deheubarth”.

Ystrad Fflur a’r ywen#

Yn ôl traddodiad Cymreig claddwyd Dafydd o fewn tir abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, dan ywen. Efallai iddo gael peth o’i addysg yno, ac mae’n ymddangos bod cysylltiad agos rhyngddo a’r abaty.

Daw’r traddodiad o gywydd gan ei gyfaill Gruffudd Gryg, a siaradodd â’r ywen a dyfai dros y bedd.

Agoriad cerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwchben bedd Dafydd

Yr ywen i oreuwasYwen y gorau o wŷr,Ger mur Ystrad Fflur a’i phlas,ger mur Ystrad Fflur a’i neuadd,Da Duw wrthyd, gwynfyd gwŷdd,bu Duw yn dda wrthyt, goeden fendigaid,Dy dyfu yn dŷ Dafydd.yn gadael i ti dyfu’n dŷ i Ddafydd.
Testun Cymraeg: Wicidestun, Yr Ywen Uwchbwn Bedd Dafydd · Y Saesneg a’r Gymraeg heddiw: ein fersiynau byr ein hunain
Ywen ym mynwent Ystrad Fflur, lle mae Dafydd yn gorwedd yn ôl traddodiad Cymreig
Ywen ym mynwent Ystrad Fflur, lle mae Dafydd yn gorwedd yn ôl traddodiad Cymreig · Llun: Philip Halling, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Heddiw mae cofeb i Ddafydd yn yr abaty, wrth ymyl hen ywen.

Y gofeb i Ddafydd ap Gwilym yn nhransept gogleddol Abaty Ystrad Fflur
Y gofeb i Ddafydd ap Gwilym yn nhransept gogleddol Abaty Ystrad Fflur · Llun: Otter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y llawysgrifau#

Daw’r rhan fwyaf o’i gerddi atom mewn llawysgrifau a ysgrifennwyd ymhell wedi ei farw, a thros y canrifoedd rhoddwyd llawer o gerddi gan eraill dan ei enw enwog. Gwahaniaethu rhwng ei waith ef a gwaith ei gyfeillion dawnus fu tasg fawr ei olygyddion.

Yr hynaf yw Llawysgrif Hendregadredd, blodeugerdd o waith Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd yn Ystrad Fflur wedi 1282 yn ôl pob tebyg. Yn amser Dafydd roedd yn eiddo i deulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, ger Llangeitho, ac ysgrifennai beirdd a ddeuai ar ymweliad eu gwaith eu hunain ynddi. Mae’n cadw cerdd Dafydd i Grog Caerfyrddin, yn ei law ei hun o bosibl, a dyna lle ceir ffurf lawnaf ei enw: Dafydd Llwyd fab Gwilym Gam.

Yr enw Dafydd ap Gwilym mewn llaw ganoloesol
Enw Dafydd ap Gwilym yn Llawysgrif Hendregadredd, ffolio 120r, yn llaw’r bardd ei hun o bosibl · Llun: wedi’i ddargopïo o’r llawysgrif, Public domain, Wikimedia Commons

Yna diflannodd y llawysgrif am dros ganrif. Fe’i cafwyd eto yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur ym mhlasty Hendregadredd, ger Porthmadog, ac mae heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Llawysgrif LlGC 6680B.

Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, heddiw Llawysgrif LlGC 6680B yn y Llyfrgell Genedlaethol
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, heddiw Llawysgrif LlGC 6680B yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Cyhoeddwyd y casgliad printiedig cyntaf o’i gerddi yn 1789. Golygiad mawr Syr Thomas Parry yn 1952, Gwaith Dafydd ap Gwilym, oedd y cyntaf i roi darlun clir o wir faint ei gamp.

Dafydd ap Gwilym.net#

Heddiw gellir darllen pob cerdd am ddim ar-lein. Dechreuodd tîm dan arweiniad yr Athro Dafydd Johnston o Brifysgol Abertawe, gyda Huw Meirion Edwards o Aberystwyth, Dylan Foster Evans o Gaerdydd ac A. Cynfael Lake o Abertawe, ar y gwaith yn 2001, a lansiwyd dafyddapgwilym.net yn Abertawe ar 4 a 5 Ebrill 2007.

Mae pob cerdd yno yn ei thestun Cymraeg golygedig, gyda fersiwn yn Gymraeg heddiw, cyfieithiad Saesneg a nodiadau, ochr yn ochr â chronfa ddata o’r llawysgrifau. Mae’r golygiad yn derbyn 147 o gerddi yn waith Dafydd, gydag 20 arall o awduraeth ansicr a 203 a roddwyd dan ei enw ar un adeg. Dilynodd argraffiad printiedig, Cerddi Dafydd ap Gwilym, yn 2010.

Dathlwyd y lansio â chyngerdd yng Nghanolfan Dylan Thomas, lle canodd Meredydd Evans dair o gerddi Dafydd i delyn Bethan Bryn.

Ymhlith beirdd mawr Ewrop#

Roedd Dafydd yn adnabod ffasiynau Ewrop. Mae rhai o’i gerddi’n dangos serch cwrtais trwbadwriaid Profens, eraill yn chwedlau digri yn null fabliaux Ffrainc, ac mae’r Wawr yn chwarae â chân y wawr a genid gan gariadon ar draws Ewrop. Yn Y Cleddyf mae hyd yn oed yn datgan, “Ofydd wyf”.

Ond fel y dywedodd Thomas Parry, mae Dafydd yn esgyn ymhell uwchlaw pob dylanwad. Nid oes fawr o gynsail i’w farddoniaeth rhyfeddod at natur yn llên Cymru nac Ewrop o ran ei dyfnder a’i chymhlethdod, ac ysgrifennodd Parry nad oes bardd Cymraeg arall hyd heddiw wedi cyrraedd ei syniad am y gerdd fel gwaith trefnus un naws.

Portread dychmygol o Ddafydd ap Gwilym, a wnaed ar gyfer The Welsh Harper John Parry yn 1848
Portread dychmygol o Ddafydd ap Gwilym, a wnaed ar gyfer The Welsh Harper John Parry yn 1848 · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Chwe chanrif a hanner yn ddiweddarach mae ei gerddi’n cael eu darllen, eu canu a’u caru yng Nghymru, ac mae beirdd yn dal i ganu ar y cywydd a wnaeth ef yn enwog.

Y bobl

fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi
  2. Llyfr Taliesin

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

    Llyfr Taliesin
  3. Llys yr Esgob yn Nhyddewi

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

    Llys yr Esgob yn Nhyddewi
  4. Gwyrdd a gwyn yn Crécy

    Mae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.

    Gwyrdd a gwyn yn Crécy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf