Dafydd ap Gwilym
Bardd (wedi’i gofnodi)Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap Gwilym

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
c. 1340
Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
Llun: Cerflun marmor Dafydd ap Gwilym yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Seth Whales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyrir Dafydd ap Gwilym gan lawer yn “fardd mwyaf Cymru erioed”, am ei grefft, ei iaith gyfoethog, ffrwythlondeb ei ddychymyg a dyfnder ei deimlad at bobl a’r byd. Canodd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, oes wedi concwest 1282, a gwnaeth y cywydd yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg. Mae’r dudalen hon yn adrodd ei hanes ac yn dangos, ar ei linellau ei hun, sut y lluniodd ei gerddi.FfynhonnellDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
| Oes | Tua 1315 hyd tua 1350, efallai’n hwyrach |
|---|---|
| Cartref | Brogynin, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, yn ôl traddodiad Cymreig |
| Rhieni | Gwilym Gam ac Ardudful, y ddau o deuluoedd bonheddig |
| Noddwr mawr | Ifor Hael o Fasaleg |
| Cerddi | 147 a dderbynnir yn eiddo iddo, ac 20 arall a all fod |
| Gorwedd | Ystrad Fflur, yn ôl traddodiad Cymreig |
Ei dad oedd Gwilym Gam ap Gwilym ab Einion a’i fam oedd Ardudful. Âi llinach ei dad yn ôl at y bardd Cuhelyn Fardd, a bu ei hynafiaid yn wŷr o bwys yn ne-orllewin Cymru ers cenedlaethau, a dyna pam y galwodd beirdd diweddarach ef yn “eos Dyfed” ac yn “fardd glannau Teifi”.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Dafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), poet: the archived article ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruHen erthygl Thomas Parry, a gedwir ar yr un dudalen: roedd ei deulu ymhlith y mwyaf dylanwadol yn Ne Cymru, a dyna pam y galwodd beirdd diweddarach ef yn ‘eos Dyfed’ a ‘bardd glannau Teifi’; roedd Dafydd, fel llawer uchelwr arall, wedi llwyr feistroli celfyddyd y beirdd; rhagorodd ar ei gyfoeswyr yn ei gerddi natur a serch, o ran nifer ac o ran ysbrydoliaeth; ‘mae Dafydd yn esgyn ymhell uwchlaw pob dylanwad’; nid oes bardd Cymraeg arall hyd heddiw wedi cyrraedd ei syniad am undod y gerdd fel mynegiant trefnus o un naws; roedd yn feistr pennaf ar yr iaith Gymraeg.
Yn ôl traddodiad Cymreig fe’i ganwyd ym Mrogynin, ger Penrhyn-coch ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, chwech neu saith milltir o Aberystwyth. Mae ei gerddi’n adnabod y wlad honno’n dda, ac yn un ohonynt mae’n sôn am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Dafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
Efallai mai ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn, a ddysgodd ei grefft iddo. Galwodd Dafydd ef yn “llyfr dwned Dyfed” a chanodd iddo, “Ys difai y’m dysgud”. Yng ngeiriau Syr Thomas Parry, roedd Dafydd wedi llwyr feistroli celfyddyd y beirdd, sef traddodiad medrus Beirdd y Tywysogion.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Dafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), poet: the archived article ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruHen erthygl Thomas Parry, a gedwir ar yr un dudalen: roedd ei deulu ymhlith y mwyaf dylanwadol yn Ne Cymru, a dyna pam y galwodd beirdd diweddarach ef yn ‘eos Dyfed’ a ‘bardd glannau Teifi’; roedd Dafydd, fel llawer uchelwr arall, wedi llwyr feistroli celfyddyd y beirdd; rhagorodd ar ei gyfoeswyr yn ei gerddi natur a serch, o ran nifer ac o ran ysbrydoliaeth; ‘mae Dafydd yn esgyn ymhell uwchlaw pob dylanwad’; nid oes bardd Cymraeg arall hyd heddiw wedi cyrraedd ei syniad am undod y gerdd fel mynegiant trefnus o un naws; roedd yn feistr pennaf ar yr iaith Gymraeg.
Fe’i ganwyd o fewn cenhedlaeth i gwymp tywysogion annibynnol olaf Cymru, ac fel y dywed Huw Meirion Edwards, petai wedi’i eni ychydig ddegawdau ynghynt byddai ei farddoniaeth yn wahanol iawn. Yn ei gerddi mae diwylliant Cymru yn dal ei dir ac yn ffynnu dan y drefn newydd.FfynonellauThe Literary Context ↗Huw Meirion Edwards, dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertawePetai Dafydd ap Gwilym wedi’i eni ychydig ddegawdau ynghynt byddai ei farddoniaeth yn wahanol iawn. Fe’i ganwyd o fewn cenhedlaeth i gwymp yr olaf o dywysogion annibynnol Cymru.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.
Ei noddwr enwocaf oedd Ifor ap Llywelyn o Fasaleg, ger Casnewydd, a Dafydd a roddodd iddo’r enw Ifor Hael, yn adlais bwriadol o Dri Hael y Trioedd. Mewn saith cerdd ddyfeisgar iawn mae Dafydd yn darlunio cyfeillgarwch arbennig iawn rhwng y ddau, a daeth Ifor Hael yn ddelfryd o noddwr i bob bardd Cymraeg ar eu hôl.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Ifor Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Ifor ap Llywelyn, cyfaill a phrif noddwr Dafydd ap Gwilym, a ddaeth yn ddelfryd nawdd i Feirdd yr Uchelwyr a beirdd diweddarach; mae ‘Hael’ yn adlais bwriadol o Dri Hael Trioedd Ynys Prydain; trigai yng Ngwernyclepa, tua milltir i’r de o Fasaleg, gan gadw croeso cynnes i’r beirdd; mae marwnadau Dafydd i Ifor a’i wraig Nest ymhlith ei gerddi gorau; yn 2008 enwyd ail ysgol gynradd Gymraeg Casnewydd yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd iddo.
Cywyddau yw pedair o’r cerddi hynny, ac efallai mai Dafydd oedd y cyntaf i ddefnyddio’r cywydd i foli. Trigai Ifor yng Ngwernyclepa, tua milltir i’r de o Fasaleg, lle cadwai groeso cynnes ar ei aelwyd i’r beirdd. Yn 2008 enwyd ysgol Gymraeg newydd yng Nghasnewydd yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd iddo.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Ifor Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Ifor ap Llywelyn, cyfaill a phrif noddwr Dafydd ap Gwilym, a ddaeth yn ddelfryd nawdd i Feirdd yr Uchelwyr a beirdd diweddarach; mae ‘Hael’ yn adlais bwriadol o Dri Hael Trioedd Ynys Prydain; trigai yng Ngwernyclepa, tua milltir i’r de o Fasaleg, gan gadw croeso cynnes i’r beirdd; mae marwnadau Dafydd i Ifor a’i wraig Nest ymhlith ei gerddi gorau; yn 2008 enwyd ail ysgol gynradd Gymraeg Casnewydd yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd iddo.
Yn Basaleg mae Dafydd yn cyfrif llawenydd llys Ifor.Ffynhonnell14. Basaleg (Basaleg) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMae Dafydd yn anfon llanc o Fasaleg i Wynedd a Môn â’i newyddion: yn llys Ifor caiff hela â chŵn, yfed gydag Ifor, saethu at geirw, gollwng hebogiaid, a chael cerddi a difyrrwch ym Masaleg.
O Basaleg, llinellau 33 i 40
Ymhlith ei gerddi gorau mae ei farwnad i Ifor a’i wraig Nest ynghyd. Mae’n agor â’r englyn hwn.FfynonellauIfor Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Ifor ap Llywelyn, cyfaill a phrif noddwr Dafydd ap Gwilym, a ddaeth yn ddelfryd nawdd i Feirdd yr Uchelwyr a beirdd diweddarach; mae ‘Hael’ yn adlais bwriadol o Dri Hael Trioedd Ynys Prydain; trigai yng Ngwernyclepa, tua milltir i’r de o Fasaleg, gan gadw croeso cynnes i’r beirdd; mae marwnadau Dafydd i Ifor a’i wraig Nest ymhlith ei gerddi gorau; yn 2008 enwyd ail ysgol gynradd Gymraeg Casnewydd yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd iddo.17. Marwnad Ifor a Nest (Elegy for Ifor and Nest) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMarwnad mewn englynion i Ifor a’i wraig Nest ynghyd; mae’n agor ‘Henaint anghywraint a hiraeth’ ac yn cloi’r englyn cyntaf ‘A marw Nest, mae Cymru’n waeth’.
Englyn cyntaf y farwnad i Ifor a Nest
Canodd Dafydd y rhan fwyaf o’i gerddi ar y cywydd, a gwnaeth fwy na neb i’w wneud yn boblogaidd. Ar wahân i dri chwpled yn hen ramadeg y beirdd, nid oes llinellau ar y mesur hwn wedi goroesi o’r cyfnod cyn ei amser ef. Mae ei reolau’n hawdd eu dweud ac yn anodd eu meistroli.FfynonellauCywydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y cywydd deuair hirion yw’r mwyaf cyffredin o’r pedwar mesur cywydd; ar wahân i dri chwpled yn nisgrifiad Einion Offeiriad o’r pedwar mesur ar hugain, nid oes llinellau ar y mesur wedi goroesi o’r cyfnod cyn Dafydd ap Gwilym, a’i defnyddiodd yn helaeth; cwpledi odl o linellau seithsill, fel arfer â chynghanedd ym mhob llinell; un odl acennog ac un ddiacen ym mhob cwpled; dim rheol ar nifer y cwpledi; mae’n un o fesurau cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol; ei feistri cynnar oedd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Gruffudd Gryg ac Iolo Goch, yna Guto’r Glyn, Dafydd Nanmor, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn.Dafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
| Llinellau | Saith sillaf yr un |
|---|---|
| Odl | Mae’r llinellau’n odli bob yn ddwy, yn gwpledi |
| Y tro | Mae un llinell ym mhob cwpled yn gorffen ar sillaf acennog, a’r llall ar sillaf ddiacen |
| Cynghanedd | Patrwm o adleisiau sain ym mhob llinell |
| Hyd | Cynifer o gwpledi ag sydd eu hangen ar y gerdd |
Dyma gwpled agoriadol Merched Llanbadarn. Cyfrwch saith sillaf ym mhob llinell, a gwrandewch ar yr odl: yn ydwyf mae’r acen ar yd-, felly mae’r odl -wyf yn ddiacen, tra bo plwyf yn un sillaf acennog.FfynonellauCywydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y cywydd deuair hirion yw’r mwyaf cyffredin o’r pedwar mesur cywydd; ar wahân i dri chwpled yn nisgrifiad Einion Offeiriad o’r pedwar mesur ar hugain, nid oes llinellau ar y mesur wedi goroesi o’r cyfnod cyn Dafydd ap Gwilym, a’i defnyddiodd yn helaeth; cwpledi odl o linellau seithsill, fel arfer â chynghanedd ym mhob llinell; un odl acennog ac un ddiacen ym mhob cwpled; dim rheol ar nifer y cwpledi; mae’n un o fesurau cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol; ei feistri cynnar oedd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Gruffudd Gryg ac Iolo Goch, yna Guto’r Glyn, Dafydd Nanmor, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn.137. Merched Llanbadarn (The Girls of Llanbadarn) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol Abertawe‘Plygu rhag llid yr ydwyf, / Pla ar holl ferched y plwyf!’: bob Sul yn eglwys Llanbadarn mae Dafydd yn wynebu’r merched â’i war at Dduw, a dwy ferch yn sibrwd bod golwg ddrwg arno a ‘gwallt ei chwaer ar ei ben’.
Cwpled agoriadol Merched Llanbadarn
Dilynodd meistri mawr ef ar y cywydd, o Iolo Goch a Gruffudd Gryg yn ei ddydd ei hun i Guto’r Glyn, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled a Wiliam Llŷn, ac mae’n dal yn un o fesurau’r Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol heddiw.FfynhonnellCywydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y cywydd deuair hirion yw’r mwyaf cyffredin o’r pedwar mesur cywydd; ar wahân i dri chwpled yn nisgrifiad Einion Offeiriad o’r pedwar mesur ar hugain, nid oes llinellau ar y mesur wedi goroesi o’r cyfnod cyn Dafydd ap Gwilym, a’i defnyddiodd yn helaeth; cwpledi odl o linellau seithsill, fel arfer â chynghanedd ym mhob llinell; un odl acennog ac un ddiacen ym mhob cwpled; dim rheol ar nifer y cwpledi; mae’n un o fesurau cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol; ei feistri cynnar oedd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Gruffudd Gryg ac Iolo Goch, yna Guto’r Glyn, Dafydd Nanmor, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn.
Y gynghanedd yw’r gerddoriaeth y tu mewn i bob llinell. Mae cytseiniaid un hanner yn adleisio cytseiniaid y llall yn yr un drefn, neu mae odl y tu mewn i’r llinell yn canu gyda’r hyn sy’n dilyn. Mae pedair prif gynghanedd, a defnyddiodd Dafydd y pedair. Yn y blychau isod mae’r cytseiniaid sy’n ateb ei gilydd yn rhannu lliw, mae’r odlau wedi’u lliwio, ac mae llinell fer yn dangos y saib yn y llinell.FfynhonnellCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
Y gyntaf yw’r gynghanedd groes. Atebir pob cytsain yn hanner cyntaf y llinell, yn eu trefn, yn yr ail hanner. Dyma’r wylan, “darn fal haul, dyrnfol heli”.FfynonellauCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.45. Yr Wylan (The Gull) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMae Dafydd yn moli’r wylan, wen fel eira neu’r lloer, ‘darn fal haul, dyrnfol heli’, ‘lili môr’ a ‘lleian ym mrig llanw môr’, ac yn ei hanfon at ferch mewn caer ger y môr.
1 · Cynghanedd groes
Darn fal haul dyrnfol heli
DRNFLHLDRNFLHL
Darn fel yr haul, maneg yr heli.
Mae saith cytsain yn yr hanner cyntaf, D R N F L H L, a daw’r un saith yn ôl yn yr un drefn yn yr ail. Atebir hyd yn oed yr l ar ôl llafariad acennog haul gan yr l ar ôl llafariad acennog heli.
Mae Dafydd yn agor Basaleg â chroes hefyd, wrth anfon llanc i’r gogledd i Wynedd â hanes llys Ifor.Ffynhonnell14. Basaleg (Basaleg) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMae Dafydd yn anfon llanc o Fasaleg i Wynedd a Môn â’i newyddion: yn llys Ifor caiff hela â chŵn, yfed gydag Ifor, saethu at geirw, gollwng hebogiaid, a chael cerddi a difyrrwch ym Masaleg.
Croes arall
Cerdda, was, câr ddewiswyrdd
CRDDWSCRDDWS
Cer, was, a châr y gwyrddni gorau.
C R DD W S, yna C R DD W S. Daw’r saib ar ôl was, ac mae’r un s yn dilyn y ddwy lafariad acennog, a yn was ac i yn dewis.
Yr ail yw’r gynghanedd draws. Mae’n gweithio fel y groes, ond gadewir darn yng nghanol y llinell yn rhydd heb ei ateb. Mae Trafferth mewn Tafarn yn agor ag un.FfynonellauCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.73. Trafferth mewn Tafarn (Trouble at a Tavern) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweDaw Dafydd i dref ddethol, lletya mewn tafarn a threfnu i gwrdd â merch yn y nos; yn y tywyllwch mae’n taro stôl, a daw’r bwrdd, y badell a’r cawg i lawr â thwrw a’r cŵn yn cyfarth; mae tri Sais, Hicin, Siencin a Siac, yn ei gymryd yn lleidr; yn gleisiau i gyd ac yn ddistaw yn y tywyllwch, mae’n gweddïo ac yn dianc yn ôl i’w wely ei hun.
2 · Cynghanedd draws
Deuthum i ddinas dethol
DTHDTH
Des i i dref ddethol.
Mae Deuthum a dethol yn ateb ei gilydd, D TH a D TH, tra bo’r geiriau i ddinas yn y canol yn rhydd. Y darn rhydd hwnnw sy’n ei gwneud yn draws.
Dafydd biau’r draws fwyaf beiddgar oll, yn Merched Llanbadarn. Dim ond y sillaf gyntaf a’r olaf sy’n ateb ei gilydd, math a elwir yn draws fantach.FfynhonnellCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
Traws fantach
Pla ar holl ferched y plwyf!
PLPL
Pla ar holl ferched y plwyf!
Dim ond P L Pla ar y dechrau sy’n ateb P L plwyf ar y diwedd. Mae popeth rhyngddynt yn rhydd, fel bwlch lle bu dant.
Y drydedd yw’r gynghanedd sain. Mae’r llinell yn dair rhan: mae’r ddwy gyntaf yn odli, a chlymir y ddwy olaf gan eu cytseiniaid. Mae’r Gwynt yn agor ag un.FfynonellauCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.47. Y Gwynt (The Wind) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAnfonir y gwynt, ‘heb droed heb adain’, na all neb ei gyhuddo na’i atal, at Forfudd Llwyd i dŷ ei thad yn Uwch Aeron; dywed y nodiadau fod llinellau 17–18 a 49 yn awgrymu i Ddafydd gael ei alltudio o Uwch Aeron drwy achos cyfreithiol y Bwa Bach, fod y gerdd wedi’i seilio ar y dychymyg, fel ‘Cân y Gwynt’ yn Llyfr Taliesin (‘Dechymic pwy yw’), ac nad yw’r delyneg Saesneg ‘Blow, northerne wynd’ yn disgrifio’r gwynt bron o gwbl.
3 · Cynghanedd sain
Yr wybrwynt helynt hylaw
HLHL
Wynt yr wybren, rhwydd dy hynt.
Mae’r llinell yn dair rhan. Mae wybrwynt yn odli â helynt, ac yna clymir helynt a hylaw gan yr un cytseiniaid, H L.
A dyma Ddyddgu a’i gwallt du llyfn, mewn sain sy’n clymu ei henw wrth ei lliw.FfynhonnellCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
Sain arall
Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf
LLDDLLDD
Dyddgu, â’i gwallt du, llyfn.
Mae Dyddgu yn odli â lliwddu, a chlymir lliwddu a lleddf gan LL DD.
Y bedwaredd yw’r gynghanedd lusg. Mae diwedd gair yn hanner cyntaf y llinell yn odli â’r sillaf acennog ychydig cyn diwedd y llinell, ac mae’r sain fel petai’n llusgo. Yma bu Dafydd yn effro gan serch.FfynhonnellCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
4 · Cynghanedd lusg
Draean noswaith hyd neithwyr
Dim hyd yn oed traean noson o gwsg, hyd neithiwr.
Mae’r -aith ar ddiwedd noswaith yn odli â neith-, y sillaf acennog ychydig cyn diwedd y llinell. Yn rheolau’r beirdd mae ai ar ddiwedd gair yn odli ag ei y tu mewn i air.
Cymysgai Dafydd y pedair fel yr arweiniai’r ystyr ef. Yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell o hyd, mae 12 y cant o’r llinellau’n groes, 39 yn draws, 36 yn sain a 12 yn llusg. Yn Merched Llanbadarn gadawodd 19 llinell heb gynghanedd, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs amdano yn yr eglwys.FfynhonnellCynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
Chwaraeai â chymeriad hefyd, gan ddechrau llinell ar ôl llinell â’r un llythyren. Mae pob llinell o Dagrau Serch, i Ddyddgu, yn dechrau â D. Mae pob llinell o Gystudd y Bardd yn dechrau ag H, y dywedwyd ei bod yn cynrychioli sŵn ochneidio, ac mae pedair llinell ar ddeg gyntaf Morfudd fel yr Haul i gyd yn dechrau ag G.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.89. Dagrau Serch (Love’s Tears) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweI Ddyddgu, ‘liw dydd goleuaf’, â deurudd fel Mair a llygaid ac aeliau duon; mae pob llinell yn dechrau â D.
Agoriad Dagrau Serch, i Ddyddgu
Yn Mis Mai mae pob un o’r 27 cwpled yn gorffen â’r un gair, Mai, ac mae pob cwpled o’r Haf yn gorffen â’r gair haf.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.32. Mis Mai (May) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweDyfodiad Mai, a folir mewn 27 cwpled, pob un yn gorffen â’r gair Mai.34. Yr Haf (Summer) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweGalar am yr haf yn darfod: mae’n agor ‘Gwae ni, hil eiddil Addaf, / Fordwy rhad, fyrred yr haf’, ac mae pob cwpled yn gorffen â’r gair haf.
Agoriad Mis Mai
Ymhlith ei gerddi mwyaf annwyl mae’r cerddi llatai, lle anfonir aderyn, anifail neu’r gwynt yn negesydd serch. Mae Dafydd yn disgrifio’r negesydd drwy ddyfalu, llif o gymariaethau beiddgar, y naill ar ôl y llall, sydd, yn ôl y Bywgraffiadur, yn dangos yn drawiadol ddawn y bardd i sylwi ac i ddyfeisio.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Dyfalu ↗Wicipedia CymraegDyfalu yw’r dechneg farddol o gyffelybu gwrthrychau’n ffansïol drwy drosiad, personoliad ac arallenwad; nodweddiadol o waith Beirdd yr Uchelwyr a’r cywydd yn ei anterth; un o’r enghreifftiau Cymraeg cynharaf yw ‘Canu i’r Gwynt’ yn Llyfr Taliesin; ceir enghreifftiau positif da yng nghywyddau Dafydd ap Gwilym i’r Seren ac i’r Gwynt; ar ei orau gall dyfalu fod yn orchestol.
Yn Yr Wylan mae’r ferch yn byw mewn caer ger y môr, ac mae Dafydd yn gofyn i’r wylan gludo’i gyfarchiad ati. Cyn dod at ei neges mae’n cawodi lluniau ar yr aderyn.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.45. Yr Wylan (The Gull) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMae Dafydd yn moli’r wylan, wen fel eira neu’r lloer, ‘darn fal haul, dyrnfol heli’, ‘lili môr’ a ‘lleian ym mrig llanw môr’, ac yn ei hanfon at ferch mewn caer ger y môr.
Agoriad Yr Wylan


Mae’r Gwynt wedi’i seilio ar y dychymyg, y pos a garai ysgolheigion a phobl gyffredin fel ei gilydd yn yr Oesoedd Canol. Yma enwir y gwynt yn y llinell gyntaf un, ac mae’r hwyl yn y paradocs: creadur heb draed sy’n rhedeg mor chwim. Chwaraeir yr un gêm yn Cân y Gwynt yn Llyfr Taliesin.Ffynonellau47. Y Gwynt (The Wind) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAnfonir y gwynt, ‘heb droed heb adain’, na all neb ei gyhuddo na’i atal, at Forfudd Llwyd i dŷ ei thad yn Uwch Aeron; dywed y nodiadau fod llinellau 17–18 a 49 yn awgrymu i Ddafydd gael ei alltudio o Uwch Aeron drwy achos cyfreithiol y Bwa Bach, fod y gerdd wedi’i seilio ar y dychymyg, fel ‘Cân y Gwynt’ yn Llyfr Taliesin (‘Dechymic pwy yw’), ac nad yw’r delyneg Saesneg ‘Blow, northerne wynd’ yn disgrifio’r gwynt bron o gwbl.Dyfalu ↗Wicipedia CymraegDyfalu yw’r dechneg farddol o gyffelybu gwrthrychau’n ffansïol drwy drosiad, personoliad ac arallenwad; nodweddiadol o waith Beirdd yr Uchelwyr a’r cywydd yn ei anterth; un o’r enghreifftiau Cymraeg cynharaf yw ‘Canu i’r Gwynt’ yn Llyfr Taliesin; ceir enghreifftiau positif da yng nghywyddau Dafydd ap Gwilym i’r Seren ac i’r Gwynt; ar ei orau gall dyfalu fod yn orchestol.
Agoriad Y Gwynt
Mae’r gerdd yn awgrymu bod Dafydd wedi’i alltudio o Uwch Aeron, gwlad Morfudd, ac mae’n cenfigennu wrth y gwynt na all unrhyw gyfraith ei gyffwrdd.Ffynonellau47. Y Gwynt (The Wind) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAnfonir y gwynt, ‘heb droed heb adain’, na all neb ei gyhuddo na’i atal, at Forfudd Llwyd i dŷ ei thad yn Uwch Aeron; dywed y nodiadau fod llinellau 17–18 a 49 yn awgrymu i Ddafydd gael ei alltudio o Uwch Aeron drwy achos cyfreithiol y Bwa Bach, fod y gerdd wedi’i seilio ar y dychymyg, fel ‘Cân y Gwynt’ yn Llyfr Taliesin (‘Dechymic pwy yw’), ac nad yw’r delyneg Saesneg ‘Blow, northerne wynd’ yn disgrifio’r gwynt bron o gwbl.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.
O’r Gwynt, llinellau 19 i 24
Mae cân Saesneg o’r un oes, Blow, northerne wynd, hefyd yn galw ar y gwynt, ond ar wahân i’w chytgan nid yw’n disgrifio’r gwynt o gwbl. Mae cerdd Dafydd yn wynt i gyd. Ar dafyddapgwilym.net gallwch glywed Syr Thomas Parry yn darllen rhan ohoni.Ffynonellau47. Y Gwynt (The Wind) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAnfonir y gwynt, ‘heb droed heb adain’, na all neb ei gyhuddo na’i atal, at Forfudd Llwyd i dŷ ei thad yn Uwch Aeron; dywed y nodiadau fod llinellau 17–18 a 49 yn awgrymu i Ddafydd gael ei alltudio o Uwch Aeron drwy achos cyfreithiol y Bwa Bach, fod y gerdd wedi’i seilio ar y dychymyg, fel ‘Cân y Gwynt’ yn Llyfr Taliesin (‘Dechymic pwy yw’), ac nad yw’r delyneg Saesneg ‘Blow, northerne wynd’ yn disgrifio’r gwynt bron o gwbl.Contents ↗dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertaweCynnwys y wefan: y cerddi, yr ysgrifau, cronfa ddata o lawysgrifau a cherddi, fideo o gyngerdd 4 Ebrill 2007, a recordiad o Syr Thomas Parry yn darllen rhan o ‘Y Gwynt’.
Nid yw natur bob amser o blaid y cariad. Ar ei ffordd at ferch caiff Dafydd ei ddal ar rostir gan niwl “yn gynhebig i nos”, ac mae’n arllwys ei ddicter mewn un darlun ar ôl y llall. Mae llinellau 15 i 18 i gyd yn dechrau ag Rh, a llinellau 19 i 22 ag C.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.57. Y Niwl (The Mist) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAr ei ffordd at ferch caiff Dafydd ei ddal gan niwl ‘yn gynhebig i nos’ a phentyrru darluniau arno: rhòl fawr, rhidyll yn rhydu, rhwyd adar y ddaear ddu, cwfl llwyd, caead ar bob cwm.
O’r Niwl, llinellau 13 i 22
Canodd Dafydd i ddwy ferch yn arbennig y gwyddys iddynt fyw. Mae Morfudd Llwyd, y ferch olau, yn ymddangos mewn bron i ddeugain o’i gerddi, sy’n adrodd hanes cariad stormus a barhaodd am flynyddoedd. Dyddgu, merch dywyll ei gwallt i Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn o Dywyn ger Aberteifi, yw testun naw, harddwch pell a bonheddig y serch cwrtais.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.47. Y Gwynt (The Wind) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAnfonir y gwynt, ‘heb droed heb adain’, na all neb ei gyhuddo na’i atal, at Forfudd Llwyd i dŷ ei thad yn Uwch Aeron; dywed y nodiadau fod llinellau 17–18 a 49 yn awgrymu i Ddafydd gael ei alltudio o Uwch Aeron drwy achos cyfreithiol y Bwa Bach, fod y gerdd wedi’i seilio ar y dychymyg, fel ‘Cân y Gwynt’ yn Llyfr Taliesin (‘Dechymic pwy yw’), ac nad yw’r delyneg Saesneg ‘Blow, northerne wynd’ yn disgrifio’r gwynt bron o gwbl.Cynghanedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn egluro cynghanedd groes, draws, sain a llusg â llinellau Dafydd ap Gwilym, yn eu plith ‘Pla ar holl ferched y plwyf!’ (traws fantach), ‘Yr wybrwynt helynt hylaw’ a ‘Dyddgu â’r gwallt lliwddu lleddf’ (sain), a ‘Draean noswaith hyd neithwyr’ (llusg, lle mae ai yn odli ag ei); yn y rhan fwyaf o’i gywyddau mae dros 30 y cant yn sain, tua 60 yn gytseiniol a llai na 10 yn llusg; yn Trafferth mewn Tafarn, 74 llinell, ceir 12% croes, 39% traws, 36% sain a 12% llusg; mae 19 llinell heb gynghanedd yn Merched Llanbadarn, sawl un ohonynt lle mae dwy ferch yn hel clecs am Ddafydd yn yr eglwys.
Mai a’r haf oedd tymor serch, a’r goedwig werdd oedd ei eglwys. Yn Offeren y Llwyn mae bronfraith o wlad Morfudd yn canu ar doriad dydd, a daw’r llwyn cyfan yn eglwys.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.39. Offeren y Llwyn (The Woodland Mass) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweAr doriad dydd dan y cyll mae bronfraith o wlad Morfudd yn canu, a daw cân adar y llwyn yn offeren, gyda’r aberth wedi’i godi i’r nen a ‘charegl nwyf a chariad’.
O Offeren y Llwyn
Ond gwyddai mor fyr yw’r tymor. Mae’r Haf yn agor ag ochenaid.Ffynhonnell34. Yr Haf (Summer) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweGalar am yr haf yn darfod: mae’n agor ‘Gwae ni, hil eiddil Addaf, / Fordwy rhad, fyrred yr haf’, ac mae pob cwpled yn gorffen â’r gair haf.
Cwpled agoriadol Yr Haf

Un o roddion mawr ei farddoniaeth yw’r hiwmor ar ei draul ei hun. Yn Merched Llanbadarn mae’n syllu ar y merched yn yr eglwys bob Sul, a dydyn nhw ddim yn cael eu plesio.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.137. Merched Llanbadarn (The Girls of Llanbadarn) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol Abertawe‘Plygu rhag llid yr ydwyf, / Pla ar holl ferched y plwyf!’: bob Sul yn eglwys Llanbadarn mae Dafydd yn wynebu’r merched â’i war at Dduw, a dwy ferch yn sibrwd bod golwg ddrwg arno a ‘gwallt ei chwaer ar ei ben’.
O Ferched Llanbadarn
Trafferth mewn Tafarn yw ei gerdd enwocaf, mae’n debyg. Mae’n cymryd ystafell mewn tafarn mewn tref ddethol ac yn trefnu i gwrdd â merch yn y nos. Yn y tywyllwch mae’n taro stôl ac yn tynnu’r bwrdd, y badell a’r cawg i lawr â thwrw, mae’r cŵn yn cyfarth, ac mae tri Sais mewn gwely, Hicin, Siencin a Siac, yn ei gymryd yn lleidr. Yn gleisiau i gyd ac yn ddistaw yn y tywyllwch, mae’n gweddïo, ac yn sleifio’n ôl i’w wely ei hun heb ei wobr.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.73. Trafferth mewn Tafarn (Trouble at a Tavern) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweDaw Dafydd i dref ddethol, lletya mewn tafarn a threfnu i gwrdd â merch yn y nos; yn y tywyllwch mae’n taro stôl, a daw’r bwrdd, y badell a’r cawg i lawr â thwrw a’r cŵn yn cyfarth; mae tri Sais, Hicin, Siencin a Siac, yn ei gymryd yn lleidr; yn gleisiau i gyd ac yn ddistaw yn y tywyllwch, mae’n gweddïo ac yn dianc yn ôl i’w wely ei hun.
O Trafferth mewn Tafarn
Yma mae Dafydd yn chwarae rhan i’w wrandawyr, y cariad ffyddlon y mae pob cynllun ganddo’n mynd o chwith, ac mae ei gynulleidfa wedi’i garu am hynny byth oddi ar hynny.FfynhonnellDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
Lluniwyd ei gerddi i’w perfformio, yn aml i’r delyn. Yn Y Gainc mae’n adrodd sut y dysgodd alaw newydd, ac yn dymuno i Ddyddgu ei chlywed.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.91. Y Gainc (The Tune) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol AbertaweMae Dafydd yn adrodd sut y dysgodd gainc nefolaidd ar y delyn, ac yn dymuno i Ddyddgu ei chlywed.
Agoriad Y Gainc
Ar wahân i bedair cerdd a ysgrifennwyd yn ei ddydd ei hun, nid oes dim o’i waith mewn unrhyw lawysgrif am gan mlynedd arall. Yr holl amser hwnnw bu ei gerddi’n byw yng nghof beirdd eraill, a’u trosglwyddodd gyda’u cerddoriaeth.FfynhonnellDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.
Anrhydeddodd ei gyd-feirdd ef fel eu meistr. Canodd Gruffudd Gryg o Fôn, “Disgybl wyf, ef a’m dysgawdd, / Dysgawdr cywydd”. Dywedodd Iolo Goch yn ei farwnad i Ddafydd lunio’i wawd “wrth y llinyn”, a’i alw’n “hebog merched Deheubarth”.FfynonellauGruffudd Gryg ↗Wicipedia CymraegGruffudd Gryg (tua 1310 hyd tua 1380) o Fôn, un o’r cywyddwyr cynnar a chyfoeswr i Ddafydd ap Gwilym; bu ymryson barddol rhyngddynt, gyda ffug-farwnadau i’w gilydd; yn un o’i ddwy ffug-farwnad i Ddafydd dywed mai Dafydd oedd ei athro: ‘Disgybl wyf, ef a’m dysgawdd, / Dysgawdr cywydd’; canodd hefyd i’r lleuad ac i’r don, i Fôn, ac am ei bererindod i Santiago de Compostela.Marwnad Dafydd ab Gwilym ↗Iolo Goch, gol. Thomas Matthews, ar WicidestunMarwnad Iolo Goch i Ddafydd: byr fu ei oes (‘pe bai hwy i ddydd’); ‘Ab Gwilym Gam, gwlwm y gerdd’; ‘Lluniodd wawd wrth y llinyn’; ‘Hebog merched Deheubarth’; ‘A thelyn llys a theulu’; mae’n gorffen ‘A theyrn oedd. Aeth i’r nef.’
Yn ôl traddodiad Cymreig claddwyd Dafydd o fewn tir abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, dan ywen. Efallai iddo gael peth o’i addysg yno, ac mae’n ymddangos bod cysylltiad agos rhyngddo a’r abaty.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Hendregadredd Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Blodeugerdd ganoloesol o waith Beirdd y Tywysogion, a ysgrifennwyd rhwng 1282 a 1350, yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg ychwanegodd dwylo eraill gerddi cyfoes, yn eu plith un a all fod yn llaw Dafydd ap Gwilym, a oedd yn ôl pob golwg â chysylltiad agos ag Ystrad Fflur; diflannodd am dros ganrif a’i chael eto yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur ym mhlasty Hendregadredd ger Porthmadog; heddiw Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 6680B.
Daw’r traddodiad o gywydd gan ei gyfaill Gruffudd Gryg, a siaradodd â’r ywen a dyfai dros y bedd.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Yr Ywen Uwchbwn Bedd Dafydd ↗Gruffudd Gryg, ar WicidestunCywydd Gruffudd Gryg i’r ywen uwchben bedd Dafydd, sy’n dechrau: ‘Yr ywen i oreuwas / Ger mur Ystrad Fflur a’i phlas, / Da Duw wrthyd, gwynfyd gwŷdd, / Dy dyfu yn dŷ Dafydd.’
Agoriad cerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwchben bedd Dafydd

Heddiw mae cofeb i Ddafydd yn yr abaty, wrth ymyl hen ywen.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.

Daw’r rhan fwyaf o’i gerddi atom mewn llawysgrifau a ysgrifennwyd ymhell wedi ei farw, a thros y canrifoedd rhoddwyd llawer o gerddi gan eraill dan ei enw enwog. Gwahaniaethu rhwng ei waith ef a gwaith ei gyfeillion dawnus fu tasg fawr ei olygyddion.FfynhonnellDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
Yr hynaf yw Llawysgrif Hendregadredd, blodeugerdd o waith Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd yn Ystrad Fflur wedi 1282 yn ôl pob tebyg. Yn amser Dafydd roedd yn eiddo i deulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, ger Llangeitho, ac ysgrifennai beirdd a ddeuai ar ymweliad eu gwaith eu hunain ynddi. Mae’n cadw cerdd Dafydd i Grog Caerfyrddin, yn ei law ei hun o bosibl, a dyna lle ceir ffurf lawnaf ei enw: Dafydd Llwyd fab Gwilym Gam.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Hendregadredd Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Blodeugerdd ganoloesol o waith Beirdd y Tywysogion, a ysgrifennwyd rhwng 1282 a 1350, yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg ychwanegodd dwylo eraill gerddi cyfoes, yn eu plith un a all fod yn llaw Dafydd ap Gwilym, a oedd yn ôl pob golwg â chysylltiad agos ag Ystrad Fflur; diflannodd am dros ganrif a’i chael eto yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur ym mhlasty Hendregadredd ger Porthmadog; heddiw Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 6680B.
Yna diflannodd y llawysgrif am dros ganrif. Fe’i cafwyd eto yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur ym mhlasty Hendregadredd, ger Porthmadog, ac mae heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Llawysgrif LlGC 6680B.FfynhonnellHendregadredd Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Blodeugerdd ganoloesol o waith Beirdd y Tywysogion, a ysgrifennwyd rhwng 1282 a 1350, yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg ychwanegodd dwylo eraill gerddi cyfoes, yn eu plith un a all fod yn llaw Dafydd ap Gwilym, a oedd yn ôl pob golwg â chysylltiad agos ag Ystrad Fflur; diflannodd am dros ganrif a’i chael eto yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur ym mhlasty Hendregadredd ger Porthmadog; heddiw Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 6680B.

Cyhoeddwyd y casgliad printiedig cyntaf o’i gerddi yn 1789. Golygiad mawr Syr Thomas Parry yn 1952, Gwaith Dafydd ap Gwilym, oedd y cyntaf i roi darlun clir o wir faint ei gamp.FfynhonnellDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
Heddiw gellir darllen pob cerdd am ddim ar-lein. Dechreuodd tîm dan arweiniad yr Athro Dafydd Johnston o Brifysgol Abertawe, gyda Huw Meirion Edwards o Aberystwyth, Dylan Foster Evans o Gaerdydd ac A. Cynfael Lake o Abertawe, ar y gwaith yn 2001, a lansiwyd dafyddapgwilym.net yn Abertawe ar 4 a 5 Ebrill 2007.FfynhonnellThe Project Team ↗dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertaweDechreuodd y gwaith gyda chynllun peilot yn 2001–2 a grant pedair blynedd yn 2002; arweiniwyd y tîm gan Dafydd Johnston o Abertawe, gyda Huw Meirion Edwards (Aberystwyth), Dylan Foster Evans (Caerdydd) ac A. Cynfael Lake (Abertawe); lansiwyd y wefan mewn cynhadledd ym Mhrifysgol Abertawe ar 4 a 5 Ebrill 2007, gyda chyngerdd yng Nghanolfan Dylan Thomas lle canodd Meredydd Evans dair o gerddi Dafydd i delyn Bethan Bryn.
Mae pob cerdd yno yn ei thestun Cymraeg golygedig, gyda fersiwn yn Gymraeg heddiw, cyfieithiad Saesneg a nodiadau, ochr yn ochr â chronfa ddata o’r llawysgrifau. Mae’r golygiad yn derbyn 147 o gerddi yn waith Dafydd, gydag 20 arall o awduraeth ansicr a 203 a roddwyd dan ei enw ar un adeg. Dilynodd argraffiad printiedig, Cerddi Dafydd ap Gwilym, yn 2010.FfynonellauAuthorship ↗Dafydd Johnston, dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertaweMae’r golygiad yn cydnabod tri grŵp o gerddi: canon o 147 a dderbynnir yn waith Dafydd ap Gwilym (gyda’r pedair gan Ruffudd Gryg yn eu hymryson), 20 o awduraeth ansicr, a 203 o gerddi a roddwyd dan ei enw mewn rhai llawysgrifau ond nad ydynt yn waith iddo.Contents ↗dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertaweCynnwys y wefan: y cerddi, yr ysgrifau, cronfa ddata o lawysgrifau a cherddi, fideo o gyngerdd 4 Ebrill 2007, a recordiad o Syr Thomas Parry yn darllen rhan o ‘Y Gwynt’.Dafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.
Dathlwyd y lansio â chyngerdd yng Nghanolfan Dylan Thomas, lle canodd Meredydd Evans dair o gerddi Dafydd i delyn Bethan Bryn.FfynhonnellThe Project Team ↗dafyddapgwilym.net, Prifysgol AbertaweDechreuodd y gwaith gyda chynllun peilot yn 2001–2 a grant pedair blynedd yn 2002; arweiniwyd y tîm gan Dafydd Johnston o Abertawe, gyda Huw Meirion Edwards (Aberystwyth), Dylan Foster Evans (Caerdydd) ac A. Cynfael Lake (Abertawe); lansiwyd y wefan mewn cynhadledd ym Mhrifysgol Abertawe ar 4 a 5 Ebrill 2007, gyda chyngerdd yng Nghanolfan Dylan Thomas lle canodd Meredydd Evans dair o gerddi Dafydd i delyn Bethan Bryn.
Roedd Dafydd yn adnabod ffasiynau Ewrop. Mae rhai o’i gerddi’n dangos serch cwrtais trwbadwriaid Profens, eraill yn chwedlau digri yn null fabliaux Ffrainc, ac mae’r Wawr yn chwarae â chân y wawr a genid gan gariadon ar draws Ewrop. Yn Y Cleddyf mae hyd yn oed yn datgan, “Ofydd wyf”.FfynhonnellDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.
Ond fel y dywedodd Thomas Parry, mae Dafydd yn esgyn ymhell uwchlaw pob dylanwad. Nid oes fawr o gynsail i’w farddoniaeth rhyfeddod at natur yn llên Cymru nac Ewrop o ran ei dyfnder a’i chymhlethdod, ac ysgrifennodd Parry nad oes bardd Cymraeg arall hyd heddiw wedi cyrraedd ei syniad am y gerdd fel gwaith trefnus un naws.FfynonellauDafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), poet: the archived article ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruHen erthygl Thomas Parry, a gedwir ar yr un dudalen: roedd ei deulu ymhlith y mwyaf dylanwadol yn Ne Cymru, a dyna pam y galwodd beirdd diweddarach ef yn ‘eos Dyfed’ a ‘bardd glannau Teifi’; roedd Dafydd, fel llawer uchelwr arall, wedi llwyr feistroli celfyddyd y beirdd; rhagorodd ar ei gyfoeswyr yn ei gerddi natur a serch, o ran nifer ac o ran ysbrydoliaeth; ‘mae Dafydd yn esgyn ymhell uwchlaw pob dylanwad’; nid oes bardd Cymraeg arall hyd heddiw wedi cyrraedd ei syniad am undod y gerdd fel mynegiant trefnus o un naws; roedd yn feistr pennaf ar yr iaith Gymraeg.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.

Chwe chanrif a hanner yn ddiweddarach mae ei gerddi’n cael eu darllen, eu canu a’u caru yng Nghymru, ac mae beirdd yn dal i ganu ar y cywydd a wnaeth ef yn enwog.FfynonellauDafydd ap Gwilym (c. 1315 – c. 1350), poet ↗Dafydd Johnston, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd Dafydd ap Gwilym yn fab i Wilym Gam ap Gwilym ab Einion Fawr o’r Tywyn, o linach yn mynd yn ôl at Guhelyn Fardd; enw ei fam oedd Ardudful, ac efallai mai ei brawd hi oedd y Llywelyn ap Gwilym, o linach Ednyfed Fychan, a alwai’r bardd yn ewythr iddo.Cywydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y cywydd deuair hirion yw’r mwyaf cyffredin o’r pedwar mesur cywydd; ar wahân i dri chwpled yn nisgrifiad Einion Offeiriad o’r pedwar mesur ar hugain, nid oes llinellau ar y mesur wedi goroesi o’r cyfnod cyn Dafydd ap Gwilym, a’i defnyddiodd yn helaeth; cwpledi odl o linellau seithsill, fel arfer â chynghanedd ym mhob llinell; un odl acennog ac un ddiacen ym mhob cwpled; dim rheol ar nifer y cwpledi; mae’n un o fesurau cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol; ei feistri cynnar oedd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Gruffudd Gryg ac Iolo Goch, yna Guto’r Glyn, Dafydd Nanmor, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn.
Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiCopïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.
Llyfr TaliesinMae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.
Llys yr Esgob yn NhyddewiMae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.
Gwyrdd a gwyn yn CrécyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf