Ganed mab Edward I yng nghastell Caernarfon ar 25 Ebrill 1284, lai na blwyddyn wedi’r goncwest. Fe’i gelwid ar hyd ei oes yn Edward o Gaernarfon.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yng nghastell Caernarfon ar 25 Ebrill 1284, lai na blwyddyn wedi concwest ei dad, ac felly fe’i gelwid yn Edward o Gaernarfon; yn 1301 gwnaeth Edward I ef yn Dywysog Cymru, gydag iarllaeth Caer a thiroedd ar draws gogledd Cymru, a chymerodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig; ysgrifennodd David Powel yn yr unfed ganrif ar bymtheg i’r baban gael ei gynnig i’r Cymry fel tywysog a anwyd yng Nghymru heb air o Saesneg, stori nad oes tystiolaeth iddi.
| Ganed | Castell Caernarfon, 25 Ebrill 1284 |
|---|---|
| Tywysog Cymru | 1301 |
| Cafodd | Iarllaeth Caer a thiroedd ar draws gogledd Cymru |
Teitl a gymerwyd oddi ar y Cymry#
Tywysog Cymru oedd teitl Llywelyn ap Gruffudd, nad arddelai o 1262 ymlaen yr un teitl ond ‘Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri’. Yn 1301 rhoddodd Edward I y teitl i’w fab ei hun, gyda thiroedd y gogledd, a chymerodd yr Edward ifanc wrogaeth y Cymry.FfynonellauPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.Edward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yng nghastell Caernarfon ar 25 Ebrill 1284, lai na blwyddyn wedi concwest ei dad, ac felly fe’i gelwid yn Edward o Gaernarfon; yn 1301 gwnaeth Edward I ef yn Dywysog Cymru, gydag iarllaeth Caer a thiroedd ar draws gogledd Cymru, a chymerodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig; ysgrifennodd David Powel yn yr unfed ganrif ar bymtheg i’r baban gael ei gynnig i’r Cymry fel tywysog a anwyd yng Nghymru heb air o Saesneg, stori nad oes tystiolaeth iddi.

Stori’r baban#
Yn 1584 adroddodd David Powel fel y cynigiodd y brenin i’r Cymry dywysog a anwyd yng Nghymru heb air o Saesneg. Nid oes tystiolaeth i’r stori, ond fe’i hadroddwyd byth ers hynny.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yng nghastell Caernarfon ar 25 Ebrill 1284, lai na blwyddyn wedi concwest ei dad, ac felly fe’i gelwid yn Edward o Gaernarfon; yn 1301 gwnaeth Edward I ef yn Dywysog Cymru, gydag iarllaeth Caer a thiroedd ar draws gogledd Cymru, a chymerodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig; ysgrifennodd David Powel yn yr unfed ganrif ar bymtheg i’r baban gael ei gynnig i’r Cymry fel tywysog a anwyd yng Nghymru heb air o Saesneg, stori nad oes tystiolaeth iddi.
Ni anghofiodd y Cymry mai eu tywysogion eu hunain a ddaliodd y teitl gyntaf. Ganrif yn ddiweddarach byddai Owain Glyndŵr yn cael ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru gan y Cymry eu hunain.FfynhonnellThe Glyndŵr Rising ↗Wikipedia, ar sail R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995) (Saesneg)Ar 16 Medi 1400 cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru gan griw bach o ddilynwyr, yn eu plith ei fab hynaf, ei frodyr yng nghyfraith a Deon Llanelwy; ar 18 Medi ymosodwyd ar dref Rhuthun a chastell yr Arglwydd Grey yno; yn 1403 llosgodd Harri o Fynwy gartrefi Owain yng Nglyndyfrdwy a Sycharth.
Pam Caernarfon#
Mae’n fwyaf tebyg i’r brenin ddewis Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol. Roedd yn lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes Rhufain yr ymerodraeth, a hi oedd canolfan ei lywodraeth newydd yng Ngogledd Cymru.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Pedwerydd mab Edward I; dewisodd y brenin Gastell Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol yn ôl pob tebyg, fel lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes ymerodrol Rhufain, a chanolfan llywodraeth frenhinol newydd Gogledd Cymru; daeth ei eni â phroffwydoliaethau gan broffwydi’r dydd, a’i galwai’n Arthur newydd; hoffai geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig a’r crwth; yn 1301 gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo; derbyniodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig ac yna ymunodd ag ymgyrch yr Alban yn 1301 gyda tua 300 o filwyr; yn frenin o 1307; yn 1326 ffodd i Gymru, lle cafodd ei ddal ym mis Tachwedd.
Arthur newydd#
Croesawodd proffwydi’r dydd eni’r baban â gobeithion mawr a’i alw’n Frenin Arthur newydd.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Pedwerydd mab Edward I; dewisodd y brenin Gastell Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol yn ôl pob tebyg, fel lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes ymerodrol Rhufain, a chanolfan llywodraeth frenhinol newydd Gogledd Cymru; daeth ei eni â phroffwydoliaethau gan broffwydi’r dydd, a’i galwai’n Arthur newydd; hoffai geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig a’r crwth; yn 1301 gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo; derbyniodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig ac yna ymunodd ag ymgyrch yr Alban yn 1301 gyda tua 300 o filwyr; yn frenin o 1307; yn 1326 ffodd i Gymru, lle cafodd ei ddal ym mis Tachwedd.
Y dref a’r muriau#
Drwy siarter Edward I yn 1284 daeth Caernarfon yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon. Mae muriau’r dref, a godwyd rhwng 1283 a 1285, yn rhedeg am 800 llath gydag wyth tŵr a dau borth.FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.
Y delyn a’r crwth#
Carai’r Edward ifanc geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig, gyda’r crwth.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Pedwerydd mab Edward I; dewisodd y brenin Gastell Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol yn ôl pob tebyg, fel lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes ymerodrol Rhufain, a chanolfan llywodraeth frenhinol newydd Gogledd Cymru; daeth ei eni â phroffwydoliaethau gan broffwydi’r dydd, a’i galwai’n Arthur newydd; hoffai geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig a’r crwth; yn 1301 gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo; derbyniodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig ac yna ymunodd ag ymgyrch yr Alban yn 1301 gyda tua 300 o filwyr; yn frenin o 1307; yn 1326 ffodd i Gymru, lle cafodd ei ddal ym mis Tachwedd.
Gwrogaeth 1301#
Gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo. Derbyniodd y tywysog wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig, ac yna aeth tua’r gogledd gyda tua 300 o filwyr ar gyfer ymgyrch yr Alban yn 1301.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Pedwerydd mab Edward I; dewisodd y brenin Gastell Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol yn ôl pob tebyg, fel lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes ymerodrol Rhufain, a chanolfan llywodraeth frenhinol newydd Gogledd Cymru; daeth ei eni â phroffwydoliaethau gan broffwydi’r dydd, a’i galwai’n Arthur newydd; hoffai geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig a’r crwth; yn 1301 gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo; derbyniodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig ac yna ymunodd ag ymgyrch yr Alban yn 1301 gyda tua 300 o filwyr; yn frenin o 1307; yn 1326 ffodd i Gymru, lle cafodd ei ddal ym mis Tachwedd.
Brenin, ac yn ôl i Gymru#
Daeth yn frenin yn 1307. Pan chwalodd ei deyrnasiad yn 1326 ffodd i Gymru, a’i ddal yno ym mis Tachwedd.FfynhonnellEdward II of England ↗Wikipedia (Saesneg)Pedwerydd mab Edward I; dewisodd y brenin Gastell Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol yn ôl pob tebyg, fel lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes ymerodrol Rhufain, a chanolfan llywodraeth frenhinol newydd Gogledd Cymru; daeth ei eni â phroffwydoliaethau gan broffwydi’r dydd, a’i galwai’n Arthur newydd; hoffai geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig a’r crwth; yn 1301 gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo; derbyniodd wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig ac yna ymunodd ag ymgyrch yr Alban yn 1301 gyda tua 300 o filwyr; yn frenin o 1307; yn 1326 ffodd i Gymru, lle cafodd ei ddal ym mis Tachwedd.
Tywysogion Cymru yn gyntaf#
Gelwir yr Arglwydd Rhys yn ‘Dywysog Cymru’ neu’n ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter, ac ailgododd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf. Am deitl Llywelyn ap Gruffudd ysgrifennodd J. Beverley Smith ei fod yn ‘cydnabod a chyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru’.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Tref Gymraeg heddiw#
Caernarfon sydd â’r gyfran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw gymuned yng Nghymru heddiw. Cofis yw’r enw ar ei phobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol. Yn 1921 codwyd cerflun o David Lloyd George, aelod seneddol y dref o 1890 hyd 1945, ar y Maes.FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.
Yr arwisgiadau#
Defnyddiwyd Castell Caernarfon wedyn ar gyfer arwisgo Tywysog Cymru yn 1911 ac eto yn 1969.FfynhonnellCaernarfon Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caernarfon, caer ganoloesol yng Ngwynedd; y gaer gyntaf ger y safle oedd Segontium Rufeinig, ger afon Seiont, ac ohoni y daw enw’r dref, y gaer yn Arfon, y tir gyferbyn â Môn; wedi’r Goncwest Normanaidd cododd Hugh d’Avranches, iarll Caer, fwnt a beili yma; adenillodd y Cymry Wynedd yn 1115 a daeth y castell i’r tywysogion Cymreig, a dengys dogfennau a ysgrifennwyd yn y castell i Lywelyn Fawr ac yn ddiweddarach Lywelyn ap Gruffudd aros yma o dro i dro; dechreuodd Edward I y castell carreg yn 1283, gyda muriau’r dref, a pharhaodd y gwaith hyd 1330 ar gost o £20,000 i £25,000; yn ôl y Flores Historiarum darganfuwyd corff yr ymerawdwr Rhufeinig Magnus Maximus yn ystod y gwaith ac ailgladdodd Edward ef mewn eglwys leol; mae’r muriau’n dwyn i gof furiau Caergystennin; ym mis Medi 1294 cipiodd lluoedd Madog ap Llywelyn y dref a’r castell; yng ngwrthryfel Glyndŵr bu gwarchae ar y dref a’r castell yn 1401, ac yn 1403 a 1404 gan filwyr Cymreig gyda chymorth Ffrainc; wedi 1485 aeth â’i ben iddo; daliodd y Brenhinwyr ef yn y Rhyfel Cartref; atgyweiriwyd ag arian y wladwriaeth o’r 19eg ganrif; defnyddiwyd ar gyfer arwisgo Tywysog Cymru yn 1911 a 1969; yng ngofal Cadw, rhan o Safle Treftadaeth y Byd Cestyll a Muriau Trefi’r Brenin Edward yng Ngwynedd. Eto gyda’r Cymry y dechreuodd y teitl: galwodd Owain Gwynedd ei hun yn ‘Princeps Walliarum’ mewn llythyr Lladin at Louis VII o Ffrainc yn yr 1160au.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Ffynonellau a darllen pellach





