Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

7 Chwefror 1301

Tywysog Cymru o Sais

Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

Llun: Edward o Gaernarfon yn derbyn ei goron, o gronicl Lloegr yn y Llyfrgell Brydeinig (Royal MS 20 A ii) · Unknown medieval artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ganed mab Edward I yng nghastell Caernarfon ar 25 Ebrill 1284, lai na blwyddyn wedi’r goncwest. Fe’i gelwid ar hyd ei oes yn Edward o Gaernarfon.

GanedCastell Caernarfon, 25 Ebrill 1284
Tywysog Cymru1301
CafoddIarllaeth Caer a thiroedd ar draws gogledd Cymru

Teitl a gymerwyd oddi ar y Cymry#

Tywysog Cymru oedd teitl Llywelyn ap Gruffudd, nad arddelai o 1262 ymlaen yr un teitl ond ‘Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri’. Yn 1301 rhoddodd Edward I y teitl i’w fab ei hun, gyda thiroedd y gogledd, a chymerodd yr Edward ifanc wrogaeth y Cymry.

Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont
Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Llun: Herbert Ortner, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Stori’r baban#

Yn 1584 adroddodd David Powel fel y cynigiodd y brenin i’r Cymry dywysog a anwyd yng Nghymru heb air o Saesneg. Nid oes tystiolaeth i’r stori, ond fe’i hadroddwyd byth ers hynny.

Ni anghofiodd y Cymry mai eu tywysogion eu hunain a ddaliodd y teitl gyntaf. Ganrif yn ddiweddarach byddai Owain Glyndŵr yn cael ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru gan y Cymry eu hunain.

Pam Caernarfon#

Mae’n fwyaf tebyg i’r brenin ddewis Caernarfon ar gyfer y geni yn fwriadol. Roedd yn lle o ystyr mawr i’r Cymry, yn gysylltiedig â hanes Rhufain yr ymerodraeth, a hi oedd canolfan ei lywodraeth newydd yng Ngogledd Cymru.

Arthur newydd#

Croesawodd proffwydi’r dydd eni’r baban â gobeithion mawr a’i alw’n Frenin Arthur newydd.

Y dref a’r muriau#

Drwy siarter Edward I yn 1284 daeth Caernarfon yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon. Mae muriau’r dref, a godwyd rhwng 1283 a 1285, yn rhedeg am 800 llath gydag wyth tŵr a dau borth.

Y delyn a’r crwth#

Carai’r Edward ifanc geffylau a milgwn, a mwynhâi gerddoriaeth, gan gynnwys cerddoriaeth Gymreig, gyda’r crwth.

Gwrogaeth 1301#

Gobeithiai’r brenin y byddai rhoi Cymru i’w fab yn helpu i dawelu’r wlad ac yn rhoi incwm iddo. Derbyniodd y tywysog wrogaeth ei ddeiliaid Cymreig, ac yna aeth tua’r gogledd gyda tua 300 o filwyr ar gyfer ymgyrch yr Alban yn 1301.

Brenin, ac yn ôl i Gymru#

Daeth yn frenin yn 1307. Pan chwalodd ei deyrnasiad yn 1326 ffodd i Gymru, a’i ddal yno ym mis Tachwedd.

Tywysogion Cymru yn gyntaf#

Gelwir yr Arglwydd Rhys yn ‘Dywysog Cymru’ neu’n ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter, ac ailgododd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf. Am deitl Llywelyn ap Gruffudd ysgrifennodd J. Beverley Smith ei fod yn ‘cydnabod a chyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru’.

Tref Gymraeg heddiw#

Caernarfon sydd â’r gyfran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw gymuned yng Nghymru heddiw. Cofis yw’r enw ar ei phobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol. Yn 1921 codwyd cerflun o David Lloyd George, aelod seneddol y dref o 1890 hyd 1945, ar y Maes.

Yr arwisgiadau#

Defnyddiwyd Castell Caernarfon wedyn ar gyfer arwisgo Tywysog Cymru yn 1911 ac eto yn 1969. Eto gyda’r Cymry y dechreuodd y teitl: galwodd Owain Gwynedd ei hun yn ‘Princeps Walliarum’ mewn llythyr Lladin at Louis VII o Ffrainc yn yr 1160au.

Cyn ac wedyn

  1. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  2. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
  3. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi
  4. Llyfr Taliesin

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

    Llyfr Taliesin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf