Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
14 Gorffennaf 1404
Ym Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.
Llun: Siarl VI, brenin Ffrainc, mewn llawysgrif o Ddeialogau Pierre Salmon · Attributed to the Mazarine Master, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar 14 Gorffennaf 1404, ym Mharis, seliodd cenhadon Owain gytundeb cynghrair â Siarl VI, brenin Ffrainc. Roedd tywysog o Gymro wedi gwneud cynghrair â brenin Ffrainc.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1404 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Gwanwyn 1404: cymerodd Glyndŵr gestyll Cricieth, Aberystwyth a Harlech; 10 Mai, yn Nolgellau gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig; 21 Mehefin 1404, ei senedd gyntaf ym Machynlleth; 14 Gorffennaf 1404, gwnaeth Gruffudd Yonge a John Hanmer gytundeb cynghrair ffurfiol â Siarl VI ym Mharis.Young, Gruffydd (c. 1370 – c. 1435), cleric and supporter of Owain Glyndŵr ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn swyddi eglwysig yn esgobaethau Bangor a Thyddewi, yn eu plith archddiacon Meirionnydd; tua 1403 ymunodd ag Owain a dod yn ganghellor iddo; yn 1404 roedd ym Mharis yn trafod cynghrair â Siarl VI; ef yn ôl pob tebyg oedd y tu ôl i’r polisi o droi teyrngarwch yr eglwys yng Nghymru at Bened XIII yn Avignon, gyda’r nod o wneud Tyddewi yn archesgobaeth Cymru.
| Seliwyd | Paris, 14 Gorffennaf 1404 |
|---|---|
| Cenhadon | Gruffudd Young a John Hanmer |
| Gyda | Siarl VI, brenin Ffrainc |
Ym mis Mai, yn Nolgellau, roedd Owain wedi gwneud Gruffudd Young yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig. Gŵr eglwysig o esgobaethau Bangor a Thyddewi oedd Young, ac aeth i Baris i drafod y gynghrair.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1404 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Gwanwyn 1404: cymerodd Glyndŵr gestyll Cricieth, Aberystwyth a Harlech; 10 Mai, yn Nolgellau gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig; 21 Mehefin 1404, ei senedd gyntaf ym Machynlleth; 14 Gorffennaf 1404, gwnaeth Gruffudd Yonge a John Hanmer gytundeb cynghrair ffurfiol â Siarl VI ym Mharis.Young, Gruffydd (c. 1370 – c. 1435), cleric and supporter of Owain Glyndŵr ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn swyddi eglwysig yn esgobaethau Bangor a Thyddewi, yn eu plith archddiacon Meirionnydd; tua 1403 ymunodd ag Owain a dod yn ganghellor iddo; yn 1404 roedd ym Mharis yn trafod cynghrair â Siarl VI; ef yn ôl pob tebyg oedd y tu ôl i’r polisi o droi teyrngarwch yr eglwys yng Nghymru at Bened XIII yn Avignon, gyda’r nod o wneud Tyddewi yn archesgobaeth Cymru.
Mae llythyr diweddarach Owain at frenin Ffrainc, Llythyr Pennal, wedi’i selio â’i sêl, yn cael ei gadw o hyd yn archifau cenedlaethol Ffrainc.FfynhonnellPennal Letter ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd mewn Lladin ym Mhennal yn 1406 gan Owain Glyndŵr at Siarl VI, brenin Ffrainc; mae Owain yn addo ufudd-dod i Bened XIII ac yn gosod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedr siarad Cymraeg, a dwy brifysgol; geilw’r Saeson yn Saeson barbaraidd a feddiannodd dir Cymru iddynt eu hunain; fe’i cedwir yn archifau cenedlaethol Ffrainc, dan ei sêl wreiddiol; fe’i dangoswyd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2000; rhoddwyd copïau wedi’u selio â chastiau o sêl Owain i sefydliadau yng Nghymru yn 2009.

Daeth y cytundeb â milwyr Ffrainc i Gymru. Yn haf 1405 glaniodd byddin fawr o Ffrainc yn Aberdaugleddau i ymladd wrth ochr Owain.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1405 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)28 Chwefror 1405: llofnodwyd y Cytundeb Tridarn gan Lyndŵr, Edmund Mortimer ac iarll Northumberland; ddechrau Awst, cyrhaeddodd byddin fawr o Ffrainc Aberdaugleddau i ymuno â Glyndŵr; ymosododd y llu Ffrengig a Chymreig ar Hwlffordd ac yna Ddinbych-y-pysgod; 22 Awst, gwersyllodd y fyddin ar Woodbury Hill, yn wynebu’r Saeson ar Abberley Hill; Awst 1405, ei ail senedd yn Harlech, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.
Dechreuodd y Ffrancwyr drafodaethau ffurfiol ag ‘Owain fawreddog a nerthol, Tywysog Cymru’ ar 14 Mehefin 1404.FfynhonnellOwen Glendower’s French Treaty ↗History Today (Saesneg)Dechreuodd y Ffrancwyr drafodaethau ffurfiol â ‘Owain fawreddog a nerthol, Tywysog Cymru’ ar 14 Mehefin 1404.
Croesawodd Siarl VI lysgenhadon Owain, a gwnaed y cytundeb dros Ffrainc gan Jacques de Bourbon, iarll La Marche. Roedd wedi’i anelu yn erbyn ‘Harri o Lancaster’. Anfonodd Owain restr o harbyrau Cymru i’r Ffrancwyr, fel y gwyddai eu llongau ble i lanio.FfynhonnellGlendower, Owen ↗T. F. Tout, Dictionary of National Biography, 1890 (Saesneg)Ysgrifennodd Owain at ei ‘arglwydd a’i gefnder’ yn yr Alban yn gofyn am wŷr arfog, ac yn Lladin at ei ‘gefndryd annwyl yn Iwerddon’, ond daliwyd a chrogwyd y negeswyr; dychrynwyd gwŷr y gororau gan seren gynffon yn 1402; wedi Pilleth aed â Mortimer i Eryri; ym mis Gorffennaf 1403 tyngodd gwŷr sir Gaerfyrddin lw o ffyddlondeb i Owain; dywedodd Hopcyn ap Tomas y câi ei ddal ‘rhwng Caerfyrddin a Gŵyr, dan faner ddu’; roedd Cydweli a Gŵyr yn ei ddwylo; cytunodd garsiwn gwan Harlech i ildio ar ddiwrnod penodol; gwnaed cytundeb Paris, 14 Gorffennaf 1404, dros Ffrainc gan Jacques de Bourbon, iarll La Marche, yn erbyn ‘Harri o Lancaster’, ac anfonodd Owain restr o harbyrau Cymru; rhannai’r Cytundeb Tridarn Loegr ‘i gyflawni’r broffwydoliaeth’; ni oroesodd cofnod o waith y senedd.
Daeth y cymorth. Ar 22 Gorffennaf 1405 hwyliodd llu Ffrengig o Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn. Gyda gwŷr Owain gorymdeithiodd drwy dde Cymru ac i Loegr, cyn belled â Woodbury Hill, o fewn wyth milltir i Gaerwrangon.FfynhonnellGlyn Dŵr, the statesman ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Yn 1401 anfonwyd Dafydd ab Ifan Goch yn llysgennad Glyndŵr at frenin yr Alban; roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 rhoddodd brenin Ffrainc lynges a byddin iddo i oresgyn Cymru; yn 1403–4 bu llynges Ffrengig Jean d’Espagne yn cydweithio â’r Cymry; anfonodd Owain ei frawd-yng-nghyfraith John Hanmer a’i ganghellor Gruffudd Young i Ffrainc, a gwnaed cytundeb ar 14 Gorffennaf 1404; ar 22 Gorffennaf 1405 gadawodd llu Ffrengig Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn, a chyda gwŷr Owain cyrhaeddodd Woodbury Hill, o fewn 8 milltir i Gaerwrangon.
Ar 12 Ionawr 1405, yng nghastell Aberystwyth, rhoddodd Owain ei enw wrth y cytundeb â’r Ffrancwyr.FfynhonnellOwain Glyndŵr timeline: 1405 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)12 Ionawr 1405, llofnododd Glyndŵr gytundeb â’r Ffrancwyr yng nghastell Aberystwyth; 15 Chwefror 1405, methodd Arglwyddes Despenser (Constance o Efrog) â mynd ag etifeddion Mortimer i ddiogelwch; 28 Chwefror 1405, y Cytundeb Tridarn; 22 Awst 1405, gwersyllodd y fyddin Ffrengig a Chymreig ar Woodbury Hill.
Roedd Gruffudd Young, a aned tua 1370, wedi ennill ffafr y Frenhines Anne, gwraig Rhisiart II. Daliai fywiolaethau eglwysig yn esgobaethau Tyddewi a Bangor, yn eu plith Llanbadarn Fawr a Llanbedr Pont Steffan, gyda phrebendau yng Ngarthbrengy a Bochrwyd, a daeth yn ficer cyffredinol yn Nhyddewi ac yn archddiacon Meirionnydd. Yn 1407 daeth yn esgob Bangor, ac yn ddiweddarach gwnaeth y Pab Martin V ef yn esgob Ross yn yr Alban. Yn 1430 fe’i gwnaed yn abad Le Thoronet yn Ffrainc.FfynhonnellGruffydd Young ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1370; enillodd ffafr y Frenhines Anne o Bohemia; daliai fywiolaethau yn esgobaethau Tyddewi a Bangor, yn eu plith Llanbadarn Fawr, Llanbedr Pont Steffan a phrebendau Garthbrengy a Bochrwyd, a daeth yn ficer cyffredinol yn Nhyddewi ac yn archddiacon Meirionnydd; yn 1407 daeth yn esgob Bangor; gwnaeth y Pab Martin V ef yn esgob Ross yn yr Alban; yn 1430 fe’i gwnaed yn abad Le Thoronet.
Mae’n debyg mai Young oedd y tu ôl i’r cynllun i Owain droi eglwys Cymru at Bened XIII, y pab yn Avignon, fel y gallai Tyddewi ddod yn brif eglwys Cymru.FfynhonnellYoung, Gruffydd (c. 1370 – c. 1435), cleric and supporter of Owain Glyndŵr ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn swyddi eglwysig yn esgobaethau Bangor a Thyddewi, yn eu plith archddiacon Meirionnydd; tua 1403 ymunodd ag Owain a dod yn ganghellor iddo; yn 1404 roedd ym Mharis yn trafod cynghrair â Siarl VI; ef yn ôl pob tebyg oedd y tu ôl i’r polisi o droi teyrngarwch yr eglwys yng Nghymru at Bened XIII yn Avignon, gyda’r nod o wneud Tyddewi yn archesgobaeth Cymru.
Roedd John Hanmer yn frawd-yng-nghyfraith i Owain.FfynhonnellGlyn Dŵr, the statesman ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Yn 1401 anfonwyd Dafydd ab Ifan Goch yn llysgennad Glyndŵr at frenin yr Alban; roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 rhoddodd brenin Ffrainc lynges a byddin iddo i oresgyn Cymru; yn 1403–4 bu llynges Ffrengig Jean d’Espagne yn cydweithio â’r Cymry; anfonodd Owain ei frawd-yng-nghyfraith John Hanmer a’i ganghellor Gruffudd Young i Ffrainc, a gwnaed cytundeb ar 14 Gorffennaf 1404; ar 22 Gorffennaf 1405 gadawodd llu Ffrengig Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn, a chyda gwŷr Owain cyrhaeddodd Woodbury Hill, o fewn 8 milltir i Gaerwrangon. Yn 1386 roedd wedi rhoi tystiolaeth wrth ochr Owain yn achos Scrope a Grosvenor, am arfbais a welwyd ar yr ymgyrch yn yr Alban.FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Wrth i hanes y gwrthryfel ledu daeth help i Owain, yn eu plith gefnogaeth longau o’r Alban; yn 1386 rhoddodd Owain dystiolaeth yn achos Scrope yn erbyn Grosvenor am arfbais a welwyd ar yr ymgyrch yn yr Alban, a thystiodd ei frodyr-yng-nghyfraith John Hanmer a Robert Puleston hefyd; roedd llysgenhadon o Ffrainc, yr Alban a theyrnas León yn ei lys yn 1404; cynlluniai ddwy brifysgol genedlaethol, un yn y gogledd ac un yn y de, dychwelyd at gyfreithiau Hywel Dda ac eglwys Gymreig annibynnol; yn 1404 ysgrifennodd at Louis, dug Orléans, i agor porthladdoedd Cymru i fasnach Ffrainc; gelwid 1405 yn ‘Flwyddyn y Ffrancod’ yng Nghymru; ni chafodd ei ddal erioed; ar 21 Rhagfyr 1411 rhoddodd y brenin bardwn i’r Cymry i gyd ac eithrio Owain a Thomas o Trumpington, ac o 9 Ebrill 1413 nid oedd Owain wedi’i eithrio mwyach; bu ei fab Maredudd mewn cysylltiad â John Talbot a’r goron ar 24 Chwefror 1416 a chafodd bardwn brenhinol yn 1421; ysgrifennodd Adda o Frynbuga i’w fedd gael ei ddarganfod, felly fe’i claddwyd eto mewn lle anhysbys; ymhlith y lleoedd a enwir mae Lawton’s Hope yn Canon Pyon, Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton ac Abaty Cwm-hir; mae J. E. Lloyd a Gruffydd Aled Williams yn cysylltu ei farw a’i gladdu â swydd Henffordd, ac awgrymodd Williams Gwm-hir; John Scudamore, mab-yng-nghyfraith arall, oedd biau Kentchurch; dadorchuddiodd David Lloyd George ei gerflun yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; daeth yn ail i Aneurin Bevan ym mhôl 100 Arwr Cymru yn 2003–04; mae ymgyrch i wneud 16 Medi, pan gododd ei faner, yn ŵyl gyhoeddus; yn Henry IV, Part 1 Shakespeare gall ‘alw ysbrydion o’r dyfnder mawr’.
Hyd yn oed cyn y cytundeb, yn 1403 a 1404, ymladdodd llynges Ffrengig dan Jean d’Espagne wrth ochr y Cymry.FfynhonnellGlyn Dŵr, the statesman ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Yn 1401 anfonwyd Dafydd ab Ifan Goch yn llysgennad Glyndŵr at frenin yr Alban; roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 rhoddodd brenin Ffrainc lynges a byddin iddo i oresgyn Cymru; yn 1403–4 bu llynges Ffrengig Jean d’Espagne yn cydweithio â’r Cymry; anfonodd Owain ei frawd-yng-nghyfraith John Hanmer a’i ganghellor Gruffudd Young i Ffrainc, a gwnaed cytundeb ar 14 Gorffennaf 1404; ar 22 Gorffennaf 1405 gadawodd llu Ffrengig Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn, a chyda gwŷr Owain cyrhaeddodd Woodbury Hill, o fewn 8 milltir i Gaerwrangon. Ym mis Tachwedd 1403 gwarchaeodd lluoedd Cymreig, Ffrengig a Llydewig gyda’i gilydd ar gastell Cydweli.FfynhonnellGlyndŵr rebellion ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedodd Adda o Frynbuga i Owain alw ei senedd gyntaf ‘o Gymru gyfan’ ym Machynlleth; gorymdeithiodd Owain i lawr dyffryn Tywi, gan ail-greu ymgyrch Llywelyn Fawr yn y gorllewin, a syrthiodd Caerfyrddin, un o brif gadarnleoedd Lloegr yn y gorllewin, iddo; gwarchaeodd lluoedd Cymreig, Ffrengig a Llydewig ar gastell Cydweli ym mis Tachwedd 1403; gallai’r Cymry ddibynnu ar help o Lydaw a’r Alban.
Yn 1404 anfonodd Owain lythyr hefyd at Louis, dug Orléans, i agor porthladdoedd Cymru i fasnach Ffrainc.FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Wrth i hanes y gwrthryfel ledu daeth help i Owain, yn eu plith gefnogaeth longau o’r Alban; yn 1386 rhoddodd Owain dystiolaeth yn achos Scrope yn erbyn Grosvenor am arfbais a welwyd ar yr ymgyrch yn yr Alban, a thystiodd ei frodyr-yng-nghyfraith John Hanmer a Robert Puleston hefyd; roedd llysgenhadon o Ffrainc, yr Alban a theyrnas León yn ei lys yn 1404; cynlluniai ddwy brifysgol genedlaethol, un yn y gogledd ac un yn y de, dychwelyd at gyfreithiau Hywel Dda ac eglwys Gymreig annibynnol; yn 1404 ysgrifennodd at Louis, dug Orléans, i agor porthladdoedd Cymru i fasnach Ffrainc; gelwid 1405 yn ‘Flwyddyn y Ffrancod’ yng Nghymru; ni chafodd ei ddal erioed; ar 21 Rhagfyr 1411 rhoddodd y brenin bardwn i’r Cymry i gyd ac eithrio Owain a Thomas o Trumpington, ac o 9 Ebrill 1413 nid oedd Owain wedi’i eithrio mwyach; bu ei fab Maredudd mewn cysylltiad â John Talbot a’r goron ar 24 Chwefror 1416 a chafodd bardwn brenhinol yn 1421; ysgrifennodd Adda o Frynbuga i’w fedd gael ei ddarganfod, felly fe’i claddwyd eto mewn lle anhysbys; ymhlith y lleoedd a enwir mae Lawton’s Hope yn Canon Pyon, Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton ac Abaty Cwm-hir; mae J. E. Lloyd a Gruffydd Aled Williams yn cysylltu ei farw a’i gladdu â swydd Henffordd, ac awgrymodd Williams Gwm-hir; John Scudamore, mab-yng-nghyfraith arall, oedd biau Kentchurch; dadorchuddiodd David Lloyd George ei gerflun yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; daeth yn ail i Aneurin Bevan ym mhôl 100 Arwr Cymru yn 2003–04; mae ymgyrch i wneud 16 Medi, pan gododd ei faner, yn ŵyl gyhoeddus; yn Henry IV, Part 1 Shakespeare gall ‘alw ysbrydion o’r dyfnder mawr’.
Nid Owain oedd yr arweinydd Cymreig cyntaf i droi at Ffrainc. Roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 roedd brenin Ffrainc wedi rhoi llynges a byddin iddo i ennill Cymru’n ôl.FfynhonnellGlyn Dŵr, the statesman ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Yn 1401 anfonwyd Dafydd ab Ifan Goch yn llysgennad Glyndŵr at frenin yr Alban; roedd Owain Lawgoch wedi gwasanaethu ym myddin Ffrainc, ac yn 1372 rhoddodd brenin Ffrainc lynges a byddin iddo i oresgyn Cymru; yn 1403–4 bu llynges Ffrengig Jean d’Espagne yn cydweithio â’r Cymry; anfonodd Owain ei frawd-yng-nghyfraith John Hanmer a’i ganghellor Gruffudd Young i Ffrainc, a gwnaed cytundeb ar 14 Gorffennaf 1404; ar 22 Gorffennaf 1405 gadawodd llu Ffrengig Brest gyda 140 o longau, 800 o wŷr arfog, 600 o groesfwawyr a 1,200 o filwyr ysgafn, a chyda gwŷr Owain cyrhaeddodd Woodbury Hill, o fewn 8 milltir i Gaerwrangon.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrMae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.
Owain yn ysgubo’r deCoronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.
Senedd MachynllethMae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.
Harlech ac AberystwythMae Glyndŵr, Mortimer ac Iarll Northumberland yn cytuno i rannu’r deyrnas: Cymru fwy i Owain, yn ymestyn at afonydd Hafren, Trent a Mersi, de Lloegr i Mortimer a’r gogledd i Percy. Mae milwyr Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i helpu.
Y Cytundeb TridarnYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf