Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Castell Harlech

Cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddefnyddio fel ei lys. Yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau ysbrydolodd ei warchae hir y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1404 52.860° N, 4.109° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref
Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Llun: Cmao20, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Harlech: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg (hardd + llech)

Harlech

  • Har hardd, yn ôl pob tebyg
  • lech llecho llech (treiglad meddal: ll → l)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Harlech ar graig uwchben Bae Ceredigion ag Eryri y tu ôl iddo. Am bedair blynedd bu’n gartref i Owain Glyndŵr, ei deulu a’i lys, ac yma y cynhaliodd ei ail senedd.

Codwyd1283 hyd 1289
Llys Glyndŵr1404 hyd 1409
Grisiau i’r hen draeth127

Llys Bendigeidfran

Ym Mhedair Cainc y Mabinogi, Harlech yw llys Bendigeidfran a’i chwaer Branwen ferch Llŷr, y ceir ei hanes yn yr Ail Gainc. Mae un o dyrau’r castell yn dwyn enw Branwen, ar ffurf Tŵr Bronwen, erbyn 1564.

Castell Edward ar y graig

Dechreuodd Edward I y castell ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn orffenedig erbyn 1289, am tua £8,190, dan y prif saer maen James o St George. Fe’i codwyd o dywodfaen llwydwyrdd lleol mewn cylchoedd o furiau, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr, ac yn 1286 roedd dros 900 o labrwyr, chwarelwyr, gofaint, seiri coed a seiri maen wrth eu gwaith.

Porth y dŵr

Pan godwyd y castell cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni, ac roedd porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at y traeth fel y gellid cyflenwi’r castell mewn cwch. Ers hynny mae’r môr wedi cilio ymhell.

Cartref Owain Glyndŵr

Ddiwedd 1404 daeth y castell i ddwylo Owain Glyndŵr, a bu’n gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys iddo am bedair blynedd. Ym mis Awst 1405 cynhaliodd ei ail senedd yma, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.

Gwŷr Harlech

Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan Harlech am saith mlynedd, o 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain, ac yn 1468 glaniodd Siasbar Tudur yma gyda gwŷr o Ffrainc. Dywedir mai o’r gwarchae hwn y daeth y gân Gwŷr Harlech.

Ymweld

Wedi’i baentio gan Turner, Sandby, Cotman a Varley, mae’r castell bellach yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Harlech, yn Saesneg hefyd. Mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  2. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  3. Harlech ac Aberystwyth

    Mae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.

    Harlech ac Aberystwyth
  4. Gwarchae Harlech

    Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

    Gwarchae Harlech

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf