Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Castell Biwmares

Yr olaf a’r mwyaf perffaith ei gynllun o gestyll Edward I, a godwyd ar ôl gwrthryfel Madog ap Llywelyn ond na orffennwyd erioed.

Llun: Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1295 53.265° N, 4.090° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr
Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Biwmares: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Biwmares ar fin y dŵr ar Ynys Môn, ar lan afon Menai. Hwn oedd yr olaf o gestyll Edward I yn y gogledd, ac er na chafodd ei orffen, galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur.

Dechreuwyd1295
Yn nwylo gwŷr Glyndŵr1403 hyd 1405
Safle Treftadaeth y BydErs 1986

Llan-faes a’r gors deg

Cyn y castell, y lle mawr yma oedd Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon. Wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, dechreuodd Edward y castell yn 1295 ar safle o’r enw Beau Mareys, y gors deg, a symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt.

Gwaith mawr Meistr James

Yn yr haf cyntaf roedd tua 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr wrth eu gwaith dan Feistr James o St George. Parhaodd y codi, gyda seibiau hir, am ryw dri deg pump o flynyddoedd, ond ni chwblhawyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol hyd heddiw.

Bu arnom angen, a bydd arnom angen o hyd, 400 o seiri maen, yn naddwyr ac yn osodwyr, gyda 2,000 o weithwyr llai medrus, 100 o droliau, 60 o wageni a 30 o gychod yn cludo cerrig a glo môr.

Meistr James o St George, 1296

Muriau o fewn muriau

Mae cwrt mewnol sgwâr â thyrau crwn ar y corneli, tyrau ar yr ochrau a dau borthdy mawr o fewn cylch o ddeuddeg tŵr a dau borth arall, a’r cyfan o fewn ffos a lenwir gan y llanw. Gallai llongau ddod at y porth deheuol.

Gwŷr Glyndŵr ar Fôn

Yn 1403, yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd lluoedd Cymreig Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd.

William Davies a’r eisteddfod

Bu farw’r offeiriad Cymreig William Davies, a gofir am ei ran yn Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, dros ei ffydd yn y castell ar 27 Gorffennaf 1593. Yn 1832 cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell, gyda’r Dywysoges Victoria ymhlith yr ymwelwyr, a phaentiodd Turner y castell yn 1835.

Ymweld

Daeth y castell i ofal y wladwriaeth yn 1925, pan gloddiwyd y ffos eto, ac mae bellach yng ngofal Cadw. Mae’n rhestredig Gradd I ac yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd cestyll Edward yng Ngwynedd.

Ddoe a heddiw

Beaumaris Castle today: the outer walls across the moat
Beaumaris Castle, About 1780: the castle from the land, with the Menai behind
Tua 1780Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Dechreuwyd Biwmares yn 1295 ac ni chafodd ei orffen erioed: ni chyrhaeddodd ei dyrau eu huchder llawn. Heddiw mae’r ffos yn llawn dŵr a’r muriau allanol isel yn codi’n syth ohoni.

Ddoe: y castell o’r tir, gyda’r Fenai y tu ôl · Benjamin Ralph, engraved by John Ryland, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y muriau allanol dros y ffos · Christine Matthews, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf