Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Castell Rhuddlan

O’r castell hwn y cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan yn 1284, gan orfodi rheolaeth Lloegr ar diroedd y tywysogion. Goroesodd cyfraith Cymru a’r Gymraeg.

Llun: Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1284 53.289° N, 3.464° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd
Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Llun: Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Rhuddlan: y lan rudd (rhudd + glan)

Rhuddlan

  • Rhudd rhudd
  • lan glano glan (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Rhuddlan wrth hen ryd ar afon Clwyd. Ymhell cyn i Edward I godi yma, roedd Rhuddlan yn sedd frenhinol i Ruffudd ap Llywelyn, ac yn 1400 daeth gwŷr Owain Glyndŵr at ei furiau.

Codwyd1277 hyd 1282
Cwrt mewnolTua 43 metr sgwâr
Tyrau a enwyd gan PennantTŵr y Silod a Thŵr y Brenin

Sedd frenhinol Gymreig

Cyn y Normaniaid, roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn, a gododd gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol. Efallai mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795.

Y castell diemwnt

Dechreuodd Edward I y castell yn 1277, dan Feistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna dan James o St George. Mae ganddo furiau o fewn muriau, ond yn wahanol i’w gestyll eraill saif ei borthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr, gan roi cynllun diemwnt iddo, â ffos lydan ar dair ochr a’r afon ar y bedwaredd.

Symud afon

Er mwyn i longau allu cyrraedd y castell beth bynnag a ddigwyddai ar y tir, sythwyd a dyfnhawyd afon Clwyd yn sianel newydd. Gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell hefyd, a gellir olrhain cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif yn y dref o hyd.

Statud Rhuddlan

Yn 1284 cyhoeddwyd Statud Rhuddlan yma, gan ddod â chyfraith Lloegr i diroedd y tywysogion. Er hynny parhaodd cyfraith Cymru i gael ei harfer yn lleol, hyd 1536.

Madog a Glyndŵr

Yng ngwrthryfel 1294 bu gwŷr y gogledd dan Madog ap Llywelyn yn gwarchae ar y castell, ac yn 1400 ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgi’r dref gaerog o’i gwmpas.

Ymweld

Er iddo gael ei dynnu i lawr yn rhannol yn 1648, mae olion sylweddol o’r castell yn sefyll o hyd. Mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Rhuddlan, yn Saesneg hefyd, ac mae twmpath Normanaidd Twthill ychydig i’r de.

Ddoe a heddiw

Rhuddlan Castle today: the castle above the Clwyd
Rhuddlan Castle, About 1895: cattle in the Clwyd below the castle
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn y 1890au deuai gwartheg i yfed yn afon Clwyd o dan furiau’r castell. Heddiw mae’r glannau dan laswellt a ffens, ac mae tyrau dwbl y pyrth yn sefyll uwchben yr afon fel cynt.

Ddoe: gwartheg yn afon Clwyd o dan y castell · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell uwchben afon Clwyd · Simaron, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf