
Oes y Cerrig
Ogof Bontnewydd
Ogof galchfaen uwchben Afon Elwy lle cafwyd dannedd Neanderthal, yr olion dynol hynaf yng Nghymru ac ymhlith yr hynaf ym Mhrydain.
Llun: Mynedfa gaeedig Ogof Bontnewydd yng nghraig galchfaen dyffryn Elwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Pontnewydd: y bont newydd
Pontnewydd
- Pont pont
- newydd newydd
Mewn ogof galchfaen uwchben afon Elwy, ger Llanelwy, y mae’r gweddillion dynol hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru. Maent yn perthyn i bobl Neanderthal a fu’n byw yma tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, yn eu plith fachgen tua un ar ddeg oed.FfynonellauPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.Ogof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain.
| Ble | Bontnewydd, Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir DdinbychFfynonellauPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.Ogof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain. |
|---|---|
| Oed | Tua 230,000 o flynyddoedd yn ôlFfynhonnellPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg. |
| Cloddio | O 1978, dan arweiniad Stephen Aldhouse-GreenFfynonellauPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.Ogof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain. |
Pobl gyntaf Cymru
O 1978 bu tîm dan arweiniad Stephen Aldhouse-Green yn cloddio’n ofalus i lawr yr ogof. Cawsant hyd i ddannedd a rhan o ên. Mae siâp y dannedd, gyda cheudodau llydan oddi mewn a gwreiddiau byr, yn nod y Neanderthaliaid, a daeth y gweddillion o blant yn ogystal ag oedolion: bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed yn eu plith.FfynonellauPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.Ogof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain.
Un o dri ym Mhrydain
Dim ond tri lle ym Mhrydain a roddodd esgyrn y mathau hynafol hyn o bobl, a Bontnewydd yw’r unig un â gweddillion Neanderthal go iawn. Dyma’r man lle cafwyd y gweddillion dynol cynharaf ar ddaear Cymru.FfynonellauPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.Ogof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain.
Helwyr a’u hoffer
Wrth ochr y bobl roedd eu hoffer: bwyeill llaw Neanderthalaidd a 1,282 o gerrig wedi eu naddu, gyda 4,822 o esgyrn yr anifeiliaid o’u cwmpas, rhai ag olion cigydda arnynt. Roedd yno lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a hyd yn oed llewpart, na cheir ei esgyrn ond mewn un lle arall ym Mhrydain. Cafwyd yma hefyd y blaidd hynaf a wyddys amdano ym Mhrydain.FfynonellauOgof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain.Pontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.
Paith y mamoth
Lawer yn ddiweddarach, rhwng tua 41,000 a 28,000 o flynyddoedd yn ôl, defnyddiwyd yr ogof eto, yn oes oer paith y mamoth, pan grwydrai ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog drwy’r dyffryn.FfynhonnellPontnewydd Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Safle palaeolithig Bontnewydd (Pontnewydd) ger Llanelwy, Sir Ddinbych, ychydig lathenni i’r dwyrain o afon Elwy ger Cefn Meiriadog; un o ddim ond tri safle ym Mhrydain a roddodd ffosilau rhywogaethau hynafol o bobl (gyda Boxgrove a Swanscombe) a’r unig un â ffosilau Neanderthal clasurol; cloddiwyd o 1978 gan dîm o Brifysgol Cymru dan arweiniad Dr Stephen Aldhouse-Green; dyddiwyd dannedd a rhan o ên bachgen Neanderthal tua un ar ddeg oed i 230,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r dannedd yn dangos tawrodontiaeth, ceudodau bywyn mawr a gwreiddiau byr, sy’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid; y cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain; anifeiliaid paith y mamoth fel ceirw Llychlyn a’r rhinoseros blewog o tua 41,000 i 28,000 o flynyddoedd yn ôl, gydag offer carreg.
Ymweld
Mae’r ogof o fewn safle gwarchodedig o goedydd ac ogofâu ar yr Elwy a’r Meirchion, ac nid yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd.FfynhonnellOgof Bontnewydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Ogof Bontnewydd, ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog, yn nyffryn Elwy, Sir Ddinbych; adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru; o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion; ogof galchfaen, nad yw fel arfer ar agor i’r cyhoedd; cloddiwyd gan Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995; dannedd plant ac oedolion, gan gynnwys bachgen wyth a hanner oed, merch naw oed a bachgen un ar ddeg oed; bwyeill llaw Neanderthalaidd, esgyrn anifeiliaid ag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn, o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpart; mae esgyrn y llewpart yn brin iawn, a geir mewn un man arall yn unig ym Mhrydain.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.
Neanderthaliaid Pontnewydd
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Cyn hanes
0 / 9Ogofâu, beddrodau, aur a bryngaerau pobl gyntaf Cymru.
1/9Ogof Bontnewydd c. 230,000 BCPC
2/9Ogof Pafiland c. 31,000 BCPI
3/9Pentre Ifan c. 3500 BCBD
4/9Bryn Celli Ddu c. 3000 BCGM
5/9Mwyngloddiau’r Gogarth c. 2000 BCBM
6/9Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug c. 1900 BCLB
7/9Llyn Cerrig Bach c. 300 BC – AD 60TC
8/9Tre’r Ceiri c. 200 BCCH
9/9Castell Henllys c. 500 BCYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



