Hanes Cymru / Oes y Cerrig

Oes y Cerrig

Pentre Ifan

Siambr gladdu y mae ei maen capan 16 tunnell yn dal i gydbwyso ar dair carreg, gan edrych dros y Preseli lle chwarelwyd cerrig gleision Côr y Cewri.

Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 3500 BC 51.999° N, 4.770° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl
Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · Llun: LinguisticDemographer, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Pentre Ifan: pentref Ifan

Pentre Ifan

  • Pentre pentref
  • Ifan Ifan, enw dyn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pentre Ifan, ger Nanhyfer yn Sir Benfro, yw’r gromlech fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru. Ers dros bum mil o flynyddoedd mae ei maen capan mawr wedi gorffwys ar flaenau tri maen, fel petai’n arnofio uwchben llethr y bryn.

CodwydTua 3500 CC
Maen capanTua phum metr o hyd ac un dunnell ar bymtheg
Gwarchod1882, un o’r tair heneb gyntaf yng Nghymru

Pentref Ifan

Ystyr yr enw yw pentref Ifan. Saif y meini ym mhlwyf Nanhyfer, dair milltir i’r dwyrain o Drefdraeth.

Y maen sy’n arnofio

Mae saith maen mawr ar ôl. Mae’r maen capan, tua phum metr o hyd a bron fetr o drwch, yn gorffwys tua dau fetr a hanner uwchben y ddaear ar flaenau tri maen unionsyth, a dau faen porth yn fframio mynedfa. Unwaith roedd ei blaen yn crymu fel cilgant o gwmpas drws uchel, siâp prin yng Nghymru ond adnabyddus yn ne-orllewin yr Alban.

Sut y codwyd ef?

Mae’n debyg mai clogfaen a adawyd gan yr iâ oedd y maen capan, yn gorwedd yma eisoes. Ymddengys i’r adeiladwyr gloddio pwll o’i gwmpas, ei hollti i roi gwaelod gwastad iddo, a’i godi fesul tipyn â pholion, rhaffau a llawer o ddwylo, nes y gellid gosod y meini unionsyth oddi tano.

Beddrod, neu ryfeddod?

Ers tro fe’i gwelwyd fel beddrod i lawer o gladdedigaethau dan domen hir. Eto ni chafwyd esgyrn erioed, ac yn 2014 dadleuodd dau archaeolegydd fod y meini i fod i’w gweld fel y maent heddiw erioed, y maen enfawr fel petai’n arnofio, i ddangos medr y bobl a’i cododd.

Ei beintio a’i warchod

Ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835. Pan basiwyd y gyfraith gyntaf i warchod henebion yn 1882, roedd Pentre Ifan yn un o ddim ond tri lle yng Nghymru ar y rhestr. Bu William Grimes yn cloddio yma yn y 1930au a’r 1950au a chafodd resi o byllau hŷn na’r domen.

Gwersyll yr Urdd

Yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd gerllaw i bobl ifanc, a’i enwi’n Wersyll yr Urdd Pentre Ifan ar ôl y gromlech.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf