
Erthygl
Llinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru
Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Llun: Carn Ingli uwchben Trefdraeth, mynydd yr angylion · Helge Klaus Rieder, CC0 · Wikimedia Commons
Taenwch fap yr Arolwg Ordnans o Gymru ar y bwrdd ac edrychwch ar y tir uchel. Ym mhobman mae’r hen wneuthurwyr mapiau wedi argraffu’r un gair bach yn eu llythrennau hen ffasiwn: Cairn, Cairns, Carn, Garn. Ar gopaon y Preseli, ar gefn hir Pumlumon, ar y rhosydd uwchlaw Cwm Elan a Dyffryn Conwy, maent yn nodi carneddau claddu Oes yr Efydd, pentyrrau o gerrig a godwyd dros y meirw bedair mil o flynyddoedd yn ôl a mwy. Yn eu plith mae meini hirion, cylchoedd cerrig, cromlechi mawr y ffermwyr cyntaf, rhagfuriau bryngaerau ac, yn is i lawr, tomenni cestyll a hen eglwysi’r saint. Rhowch bren mesur ar draws y map ac mae rhywbeth rhyfeddol yn digwydd. Dro ar ôl tro mae’r pren mesur yn eu cael yn disgyn i un llinell.
Dyn o’r ochr draw i’r ffin a sylwodd ar hyn gyntaf, ac a roddodd eu henw i’r llinellau. Yn y 1920au galwodd Alfred Watkins o Henffordd hwy yn leys: hen lwybrau syth, meddai, a osodwyd ar draws y tir o un nod i’r nesaf, o garnedd i faen i domen i ryd, ac a gymerwyd drosodd gan yr eglwysi mewn oesoedd diweddarach. Dyma hanes Watkins a’i leys, hanes y carneddau sy’n coroni bryniau Cymru, a hanes yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd. A dyma hanes wyth llinell ar draws Cymru y gall unrhyw un eu canfod ar y map. Fe fesuron ni bob un ohonynt ar Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans ei hun, ac mae pob carnedd, maen, bryngaer, tomen ac eglwys arnynt o fewn 40 metr i un llinell syth.
| Ley | Enw Alfred Watkins, o 1921, ar lwybr syth a osodwyd drwy anelu o un nod i’r nesaf |
|---|---|
| Ei ley gyntaf | Fe’i canfu ar 30 Mehefin 1921 yn Blackwardine, swydd Henffordd |
| Ei lyfrau | Early British Trackways (1922), The Old Straight Track (1925), The Ley Hunter’s Manual (1927) |
| Nodau | Carneddau, tomenni, meini hirion, bryngaerau, ffosydd, pyllau, rhydau, croesau a hen eglwysi |
| Carn, garn, tomen, twt | Geiriau Cymraeg yn rhestr Watkins ei hun o enwau’r tomenni sy’n nodi ley |
| Carneddau yng Nghymru | Mae dros 400 o garneddau crwn a 400 o grugiau crwn yn henebion cofrestredig heddiw |
| Y llinellau ar y dudalen hon | Wyth, o 10 i 30 cilometr o hyd, gyda 4 i 10 heneb yr un |
| Pa mor syth | Pob heneb o fewn 40 metr i’w llinell; ar ley Watkins ei hun o’r Pedwar Maen, o fewn 13 |

Alfred Watkins a’r bore yn Blackwardine#
Ganed Alfred Watkins yn Henffordd ar 27 Ionawr 1855, i deulu a chanddo felin flawd, gwesty a bragdy. Yn ddyn ifanc teithiai ar draws swydd Henffordd dros fusnes y teulu, a daeth i adnabod pob lôn, rhyd a bryncyn yn y wlad. Roedd yn ffotograffydd dawnus. Dyfeisiodd y Bee Meter, mesurydd golau bach o bres a aeth i Begwn y De gyda Scott ac i’r Antarctig gyda Shackleton, ac yn 1910 rhoddodd y Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol ei Medal Cynnydd iddo. Cedwir dros dair mil o’i ffotograffau yn Llyfrgell Henffordd.FfynhonnellAlfred Watkins ↗Wicipedia (Saesneg)Ganed yn Henffordd 27 Ionawr 1855, bu farw 15 Ebrill 1935; y Bee Meter; Medal Cynnydd 1910; Blackwardine, 30 Mehefin 1921; ei lyfrau; Clwb yr Old Straight Track; 3,000 o ffotograffau yn Llyfrgell Henffordd.

Ar 30 Mehefin 1921, ac yntau’n 66 oed, aeth i Blackwardine, pentrefan ger Llanllieni, ac edrych ar y map. Gwelodd linell syth yn rhedeg o fryngaer Croft Ambrey, ar hyd lonydd a thros fryniau, drwy Blackwardine a thros Risbury Camp. Dilynodd hi ar fapiau eraill, ac yna dilyn rhai eraill. Y mis Medi hwnnw dywedodd wrth Woolhope Naturalists’ Field Club yn Henffordd beth a ganfu.FfynonellauEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.Alfred Watkins ↗Wicipedia (Saesneg)Ganed yn Henffordd 27 Ionawr 1855, bu farw 15 Ebrill 1935; y Bee Meter; Medal Cynnydd 1910; Blackwardine, 30 Mehefin 1921; ei lyfrau; Clwb yr Old Straight Track; 3,000 o ffotograffau yn Llyfrgell Henffordd.
Ni wyddwn ddim ar 30 Mehefin diwethaf am yr hyn a gyflwynaf yn awr, ac nid oedd gennyf ddamcaniaethau. … Dilynais yr arwydd o anelu o ben bryn, heb ddamcaniaethau eraill i’m llyffetheirio, a’i gael yn esgor ar ganlyniadau syfrdanol ym mhob ardal, a’r llinellau syth, er mawr syndod i mi, yn mynd drosodd a throsodd drwy’r un math o bethau.
Alfred Watkins, Early British Trackways, 1922
Daeth y ddarlith yn llyfr bach, Early British Trackways, yn 1922. Dair blynedd yn ddiweddarach daeth The Old Straight Track, gyda’i ffotograffau a’i fapiau, ac yn 1927 The Ley Hunter’s Manual, canllaw i unrhyw un a fynnai chwilio am leys eu hunain. Gwnaeth darllenwyr hynny: erbyn 1927 roedd gan helwyr leys eu clwb, yr Old Straight Track Club, a bu Watkins yn rhan ohono hyd ei farw ar 15 Ebrill 1935. Cedwir papurau’r clwb, a’i ffotograffau yntau, yn Henffordd hyd heddiw.FfynhonnellAlfred Watkins ↗Wicipedia (Saesneg)Ganed yn Henffordd 27 Ionawr 1855, bu farw 15 Ebrill 1935; y Bee Meter; Medal Cynnydd 1910; Blackwardine, 30 Mehefin 1921; ei lyfrau; Clwb yr Old Straight Track; 3,000 o ffotograffau yn Llyfrgell Henffordd. Saif cerflun ohono yn y ddinas, a’i feic wrth ei ochr.
Yr hen lwybr syth#
Roedd syniad Watkins yn syml. Roedd ar bobl yn yr oesoedd hir cyn y Rhufeiniaid angen pethau na ellid eu cael ond o bell, meddai: halen, callestr, ac yn ddiweddarach fetel. Llinell syth yw’r ffordd fyrraf at unrhyw beth, a’r ffordd i gadw llinell syth ar draws tir agored yw anelu ar ei hyd, fel y bydd saethwr yn llinellu dau annel ei reiffl. Felly, credai, gosodwyd y llwybrau cyntaf drwy anelu o gopa mynydd i gopa mynydd, a’u nodi yn y canol â thomenni, meini a phyllau, pob un i’w weld o’r un o’i flaen.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.
Byddai llinell anelu o’r fath (neu ley) yn ddiwerth oni bai bod rhagor o nodau’n cael eu gwneud ar y tir is rhyngddynt. Felly gwnaed nodau anelu eilaidd, hawdd eu gweld gan y teithiwr cyffredin a safai wrth y nod blaenorol, a’r cyfan wedi’u cynllunio ar un llinell syth.
Alfred Watkins, Early British Trackways, 1922
Enwodd y nodau hyn un wrth un. Mae’r tomenni pridd, ysgrifennodd, yn dwyn heddiw enwau fel tump, tumulus, twt, castle, bury, cairn, garn, tomen, low, barrow, knoll, knap, moat, camp a mound. Edrychwch ar y rhestr eto: mae tomen, twt a garn yn eiriau Cymraeg, a’r un gair yw cairn â’n carn ni. Dysgodd Watkins ei leys ar y ffin, lle’r oedd enwau Cymraeg y tir o’i gwmpas ym mhobman. Ychwanegodd riciau a dorrwyd yn y gorwel lle croesai llwybr grib, pyllau a ffosydd a ddisgleiriai yn yr haul o’r bryniau uwchben, a meini mawr heb eu naddu. Ac fel arfer, ysgrifennodd, mae ley yn croesi afon wrth ryd hysbys.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.

Gall unrhyw un â map a phren mesur ddilyn ei ddull o hyd. Cymerwch fap modfedd yr Arolwg Ordnans, meddai, a thynnwch gylch bach o gwmpas pob tomen a gwersyll hynafol, pob hen eglwys, ffos a phwll, pob castell, croes ar ochr y ffordd, croesffordd ag enw a maen ag enw, pob ffynnon sanctaidd. Rhowch bin mewn un nod anelu sicr, gosodwch ymyl syth yn ei erbyn, a’i throi nes bod o leiaf bedwar o’r lleoedd yn y cylchoedd yn union mewn llinell. Yna cerddwch y llinell, a chwiliwch am yr hen lwybr ar y tir.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.
Leys Watkins ar y ffin â Chymru#
Roedd llawer o wlad Watkins yn wlad Gymreig. Y llun cyntaf un yn Early British Trackways yw Castle Tomen yn Fforest Clud, tomen 1,250 troedfedd i fyny, ac oddi tani’r Pedwar Maen ger Maesyfed, sgwâr o bedwar clogfaen mawr mewn cae ger Walton. Anelodd Watkins ar draws y meini fesul pâr a datgan mai pyst cyfeirio oeddent, yn dangos o leiaf ddwy ley. Mae un, ysgrifennodd, yn rhedeg i’r gorllewin dros fryn Bryn y Maen, ‘lle mae’n ymddangos ei bod yn taro “pedwar maen” arall’, ac ymlaen drwy eglwys Llansanffraid-yn-Elfael.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.
Mae ei blatiau’n dangos y domen yn Nhre-fedw ger Pandy ag Ysgyryd Fawr, ‘copa cynradd’, y tu ôl iddi, yr hen lwybr yn dringo’r grib uwchlaw Llanddewi Nant Hodni, a’r meini garw wrth droed y croesau ym mynwentydd Capel-y-ffin a Vowchurch, a oedd, yn ei farn ef, yn feini nod gwreiddiol y ley. Tynnodd wyth ley yn croesi’r tir uchel dan y Mynyddoedd Duon, ac un ohonynt yn rhedeg o Hay Tump, tomen y castell wrth ryd yr eglwys yn y Gelli, i Ben y Beacon. Cafodd Garreg Arthur, y gromlech fawr ar fryn Dorstone, ar ddwy ley ar unwaith. Cafodd hyd yn oed faen ley ar y bryn uwchlaw Llanigon, y Pedlar’s Cross, a’r garreg wastad wrth Ffynnon Isio ym Mhatrisio, lle dywedir i’r Archesgob Baldwin bregethu pan deithiodd drwy Gymru gyda Gerallt Gymro yn 1188.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.
Nid Watkins oedd y cyntaf i weld llinell syth yn y wlad hon. Yn 1882 dywedodd yr hynafiaethydd G. H. Piper wrth yr un Woolhope Club y ‘byddai llinell a dynnid o fynydd Ysgyryd Fawr tua’r gogledd i Garreg Arthur yn mynd dros wersyll a phen deheuol Hatterall Hill, Oldcastle, castell Longtown, a chestyll Urishay a Snodhill.’ Roedd Watkins yn gyfarwydd â’r papur ac fe adeiladodd arno.FfynhonnellLey line ↗Wicipedia (Saesneg)Llinell G. H. Piper yn 1882 o Ysgyryd Fawr i Garreg Arthur; Watkins a Lockyer; adfywiad y 1960au a The Ley Hunter. Mae’r llinell honno’n dechrau wrth gapel Sant Mihangel ar gopa Ysgyryd Fawr, mynydd sanctaidd Gwent, ac yn gorffen wrth faen sy’n dwyn enw Arthur.

Y carneddau ar y gorwel#
Y carneddau yw calon y cyfan. Mae’r tir yn llawn o’r geiriau carn a charnedd: Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd, Carn Ingli, Garn Fawr, Garn Fechan, Carn Menyn. Codwyd y rhan fwyaf o’r carneddau ar gopaon Cymru yn Oes yr Efydd, rhwng tua 2500 a 1500 CC, dros esgyrn llosg y meirw a anrhydeddwyd. Mae dros bedwar cant o garneddau crwn, a chynifer o grugiau crwn o bridd, yn henebion cofrestredig yng Nghymru heddiw, wedi’u diogelu gan y gyfraith, ac mae’r Arolwg Ordnans yn argraffu pob un ar ei fapiau.FfynhonnellScheduled monuments (Cadw), on DataMapWales ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Rhestr 4,239 o henebion cofrestredig Cymru, gyda lleoliad a math pob un: 403 carnedd gron, 413 crug crwn, 248 maen hir, 287 bryngaer a mwy.
Fe’u codwyd i’w gweld. Dro ar ôl tro saif y garnedd nid yn unig ar fryn ond ar y gorwel ei hun, ar gopa neu ysgwydd neu frig crib lle gellir ei gweld o’r cymoedd islaw ac o’r bryn nesaf. Cerddwch y Ffordd Aur, yr hen ffordd ar hyd pen Mynydd Preseli, ac mae’r hen leoedd yn mynd heibio un ar ôl y llall: carneddau Foel Cwmcerwyn ychydig i’r de, y garnedd ar Foel Feddau, meini Bedd Arthur, nes daw’r ffordd at Foel Drygarn, bryn y tair carnedd.FfynhonnellPreseli Mountains ↗Wicipedia (Saesneg)Foel Cwmcerwyn, 536 m, y man uchaf; y Ffordd Aur, tua 13 km o hen ffordd ar hyd y pen; Bedd Arthur a Charn Menyn.

Ar Foel Drygarn mae tair carnedd fawr o Oes yr Efydd yn sefyll mewn rhes ar hyd pen y bryn. Ymhell wedyn cododd Brythoniaid Oes yr Haearn fryngaer o’u cwmpas, gyda dros ddau gant o lwyfannau cytiau o fewn ei rhagfuriau. Buont yn byw wrth ymyl y carneddau am genedlaethau, ac ni chymerasant erioed un garreg ohonynt.FfynhonnellFoel Drygarn ↗Wicipedia (Saesneg)Tair carnedd o’r Oes Efydd y tu mewn i fryngaer o Oes yr Haearn ag o leiaf 227 llwyfan cwt; ni ladratawyd cerrig y carneddau erioed. Roedd y carneddau’n sanctaidd iddyn nhw hefyd.

Darllen yr enwau ar y map#
Mae’r enwau Cymraeg ar y map yn arwain at nodau ley. Chwiliai Watkins amdanynt yn Saesneg; yng Nghymru mae’r tir yn eu henwi yn Gymraeg, a gall heliwr leys sy’n darllen Cymraeg eu gweld ar unwaith.
| carn, carnedd, garn | pentwr o gerrig (cairn): Carn Ingli, Carnedd Dafydd, Garn Fawr |
|---|---|
| crug, crugiau | twmpath neu feddrod pridd (barrow): Crugian Bach, Crug Ebolion, Crugiau Dwy |
| tomen, twmpath, twt | twmpath, tomen castell yn aml (mound): Tomen y Mur, Twt Hill |
| maen, meini | carreg fawr (stone): Maen Llia, Maen Penddu, Bryn y Maen |
| bedd, beddau | bedd (grave): Bedd Arthur, Beddau Folau |
| caer, gaer | caer neu amddiffynfa (fort): Caer Drewyn, Y Gaer |
| bwlch | bwlch neu rych mewn crib (pass): Bwlch y Ddeufaen |
| rhyd | man croesi afon (ford): Rhyd-y-gath, Rhydaman |
| llan | lle sanctaidd caeedig, yna eglwys: Llanidan, Llanwrthwl |
| croes | croes (cross): Croesgoch, Croes Caeriw |
| ffynnon | ffynnon neu darddell (well): Ffynnon Wenffrewi |
Sut y daethon ni o hyd i’r llinellau#
Tynnai Watkins ei linellau â’r llygad, â phren mesur a phin. Fe fesuron ni ein rhai ni. Cadw sy’n cadw rhestr henebion cofrestredig Cymru, 4,239 ohonynt, ac yn cyhoeddi lleoliad pob un.FfynhonnellScheduled monuments (Cadw), on DataMapWales ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Rhestr 4,239 o henebion cofrestredig Cymru, gyda lleoliad a math pob un: 403 carnedd gron, 413 crug crwn, 248 maen hir, 287 bryngaer a mwy. Cymeron ni bob carnedd, crug, maen hir, cylch cerrig, rhes gerrig, siambr gladdu, bryngaer, tomen castell, croes gynnar ac eglwys ar y rhestr, a throi pob un yn safle ar Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans. Yna, ar gyfer pob pâr ohonynt rhwng 2 a 30 cilometr oddi wrth ei gilydd, tynnon ni linell syth a chyfrif faint o’r lleill oedd o fewn 40 metr iddi, sy’n llai na lled cae.
Nid yw’r rhan fwyaf o’r llinellau’n dal dim. Mae ambell un yn dal llawer iawn. Dyma saith o’r goreuon, pob un â saith i ddeg heneb mewn llinell, ac wythfed: ley Watkins ei hun o’r Pedwar Maen, wedi’i mesur yn yr un ffordd. Ar gyfer pob un tynnon ni’r llinell sythaf drwy’r henebion a mesur pa mor bell y mae pob un oddi wrthi. Y mapiau isod yw Popular Edition modfedd-i’r-filltir yr Arolwg Ordnans, a argraffwyd rhwng 1919 a 1926: yr union fapiau y gosododd Watkins ei bren mesur arnynt.FfynhonnellOrdnance Survey One-inch Popular Edition, 1919 to 1926 ↗Llyfrgell Genedlaethol yr Alban (Saesneg)Mapiau modfedd i’r filltir Cymru a Lloegr a argraffwyd rhwng 1919 a 1926, yr argraffiad a ddefnyddiodd Watkins, wedi’u sganio gan y Llyfrgell. Mae gan bob safle ei gyfeirnod grid yr Arolwg Ordnans, fel y gallwch ei ganfod ar fap Explorer modern a mynd i’w weld.
- Llinell Carn Ingli
8 heneb mewn 21.6 km, pob un o fewn 40 m i’r llinellLlinell Carn Ingli
- Llinell y Preseli
7 heneb mewn 29.7 km, pob un o fewn 25 m i’r llinellLlinell y Preseli
- Llinell Pencaer
7 heneb mewn 16 km, pob un o fewn 31 m i’r llinellLlinell Pencaer
- Llinell Elan a Maesyfed
10 heneb mewn 28.8 km, pob un o fewn 31 m i’r llinellLlinell Elan a Maesyfed
- Ley Watkins o’r Pedwar Maen
4 heneb mewn 10.2 km, pob un o fewn 13 m i’r llinellLey Watkins o’r Pedwar Maen
- Llinell Pumlumon
7 heneb mewn 20.8 km, pob un o fewn 36 m i’r llinellLlinell Pumlumon
- Llinell y Fenai
7 heneb mewn 25.3 km, pob un o fewn 30 m i’r llinellLlinell y Fenai
- Llinell y Gelli
7 heneb mewn 28.9 km, pob un o fewn 31 m i’r llinellLlinell y Gelli
1. Llinell Carn Ingli#
Mae’r llinell gyntaf yn dechrau wrth gromlech Colston, islaw pen gorllewinol y Preseli, ac yn rhedeg tua’r gogledd-ddwyrain am 21.6 cilometr at y garnedd ym Mhenrallt yr Esgob uwchlaw Dyffryn Nyfer. Ar ei ffordd mae’n croesi’r crug crwn yn Marsh, yna’n dringo at garneddau Carn Briw a Charn Llwyd a’r crugiau ar Garn Ingli ei hun, y mynydd creigiog uwchlaw Trefdraeth. Mae traddodiad Cymru yn dal bod Sant Brynach o Nanhyfer wedi dringo Carn Ingli i weddïo, ac wedi siarad yno ag angylion; yn yr Oesoedd Canol hwn oedd Mons Angelorum, mynydd yr angylion.FfynhonnellNewport and Carn Ingli ↗Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro (Saesneg)Sant Brynach a’r angylion ar Garn Ingli, Mons Angelorum yr Oesoedd Canol.

8 heneb mewn 21.6 km, pob un o fewn 40 metr i’r un llinell syth
- Siambr gladdu Colston
SM 9828 2812· 0 km ar hyd · 11 m o’r llinell - Crug crwn Marsh
SN 0061 3090· 3.6 km ar hyd · 23 m o’r llinell - Carn Briw carnedd
SN 0563 3707· 11.6 km ar hyd · 4 m o’r llinell - Carn Llwyd carnedd gylchog
SN 0628 3791· 12.7 km ar hyd · 40 m o’r llinell - Y crugiau ar Garn Ingli crug crwn
SN 0644 3802· 12.8 km ar hyd · 16 m o’r llinell - Croes y pererinion, Nanhyfer croes wedi’i cherfio yn y graig
SN 0809 4001· 15.4 km ar hyd · 29 m o’r llinell - Gwersyll Tre-fach caer bentir
SN 0867 4078· 16.4 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Carnedd Penrallt yr Esgob
SN 1201 4483· 21.6 km ar hyd · 3 m o’r llinell
O’r mynydd daw’r llinell i lawr i ddyffryn Nyfer, ac yno mae’n mynd heibio croes y pererinion yn Nanhyfer: croes wedi’i cherfio yn wyneb craig wrth yr hen lwybr i eglwys Sant Brynach, lle dywedir i bererinion ar eu ffordd i Dyddewi aros i weddïo, a lle mae pobl yn dal i wthio darnau arian i holltau’r graig.FfynhonnellPilgrims’ cross, Nevern ↗ceridwen, Geograph (Saesneg)Y groes a gerfiwyd yn y graig ar lwybr y Pererinion o Drefdraeth i Nanhyfer; mae ceiniogau’n dal i gael eu gwthio i’w holltau. Yna mae’n croesi’r gwersyll yn Nhre-fach uwchlaw’r afon, ac yn dringo at ei charnedd olaf. Cromlech y ffermwyr cyntaf, tair carnedd o Oes yr Efydd, mynydd sant, croes pererinion a chaer y Brythoniaid: wyth lle i gyd, pob un o fewn 40 metr i un llinell syth.


2. Llinell y Preseli#
Mae’r ail linell yn dechrau wrth domen castell Cas-lai, yng nghanol sir Benfro, ac yn rhedeg tua’r dwyrain-ogledd-ddwyrain am 29.7 cilometr. Mae’n croesi’r gwersyll uwchlaw chwareli Sealyham, ac yna’n dod at y gromlech yn Colston, yr union feddrod lle mae llinell Carn Ingli yn dechrau. Mae dwy o’n llinellau’n cyfarfod wrth yr un gromlech hon.

7 heneb mewn 29.7 km, pob un o fewn 25 metr i’r un llinell syth
- Tomen castell Cas-lai
SM 8954 2568· 0 km ar hyd · 20 m o’r llinell - Gwersyll Chwareli Sealyham caer bentir
SM 9592 2746· 6.6 km ar hyd · 8 m o’r llinell - Siambr gladdu Colston
SM 9828 2812· 9.1 km ar hyd · 24 m o’r llinell - Y carneddau ar Foel Cwmcerwyn
SN 0945 3131· 20.7 km ar hyd · 0 m o’r llinell - Carn Menyn siambr gladdu
SN 1403 3261· 25.5 km ar hyd · 1 m o’r llinell - Carn Ferched carnedd lwyfan
SN 1527 3299· 26.8 km ar hyd · 25 m o’r llinell - Crug crwn ger Crymych
SN 1813 3376· 29.7 km ar hyd · 13 m o’r llinell
O Colston mae’r llinell yn dringo i Fynydd Preseli ac yn rhedeg yn syth ar hyd pen y gadwyn, fel y gwna’r Ffordd Aur. Mae’n mynd dros y carneddau ar Foel Cwmcerwyn, y man uchaf yn y bryniau ar 536 metr, yna’r garnedd siambr ar Garn Menyn ymhlith creigiau’r garreg las, a’r garnedd lwyfan ar Garn Ferched, cyn dod i lawr at grug ar gyrion Crymych. O’r wyth llinell, hon yw’r sythaf: nid oes un heneb arni fwy na 25 metr o’r llinell, dros bron i 30 cilometr. Dyma’r bryniau y cloddiwyd eu cerrig gleision bum mil o flynyddoedd yn ôl a’u llusgo i Wastadedd Caersallog i godi’r Côr y Cewri cyntaf.FfynhonnellMegalith quarries for Stonehenge’s bluestones ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 93 (2019), tudalennau 45 i 62 (Saesneg)Carn Goedog a Chraig Rhos-y-felin; cloddio tua 3000 CC; tua 290 km o Gôr y Cewri.



3. Llinell Pencaer#
Mae’r drydedd linell yn rhedeg ar hyd arfordir gogledd sir Benfro, o gaer greigiog Garn Fechan ar bentir Pencaer i Garreg Coetan Arthur yn Nhrefdraeth, 16 cilometr i ffwrdd. Mae ganddi fwy o gromlechi nag unrhyw linell arall: siambr gladdu Garn Gilfach, y siambr ym Mhen-rhiw, tair siambr Garn Wen uwchlaw harbwr Wdig, ac yn y pen draw Carreg Coetan Arthur ei hun, a’i chapfaen yn gorffwys ar ddwy o’i cherrig unionsyth. Rhyngddynt saif dau faen hir, ym Mharc Hen a ger Hendre.

7 heneb mewn 16 km, pob un o fewn 31 metr i’r un llinell syth
- Garn Fechan bryngaer
SM 9005 3892· 0 km ar hyd · 15 m o’r llinell - Siambr gladdu Garn Gilfach
SM 9089 3898· 0.8 km ar hyd · 26 m o’r llinell - Maen hir Parc Hen
SM 9327 3900· 3.2 km ar hyd · 11 m o’r llinell - Siambr gladdu Pen-rhiw
SM 9422 3907· 4.2 km ar hyd · 31 m o’r llinell - Siambrau claddu Garn Wen siambr gladdu
SM 9483 3902· 4.8 km ar hyd · 29 m o’r llinell - Maen hir ger Hendre
SN 0396 3925· 13.9 km ar hyd · 23 m o’r llinell - Carreg Coetan Arthur siambr gladdu
SN 0603 3935· 16 km ar hyd · 21 m o’r llinell
Mae’r llinell yn rhedeg bron yn union i’r dwyrain, o fewn pedair gradd i’r man ar y gorwel lle mae’r haul yn codi ar gyhydnos y gwanwyn a’r hydref. Safwch ar Garn Fechan ac edrychwch ar ei hyd, ac fe welwch res o feddrodau a gododd ffermwyr cyntaf Cymru dros bum mil o flynyddoedd yn ôl.


4. Llinell Elan a Maesyfed#
Mae gan y bedwaredd linell fwy o henebion nag unrhyw un arall: deg, mewn 28.8 cilometr, pob un o fewn 31 metr i’r llinell. Mae’n dechrau ar rostir Rhos y Gelynnen, uwchlaw Cwm Elan, gyda rhes gerrig a charnedd gylch ochr yn ochr. Ddau gilometr a hanner i’r dwyrain mae’n mynd heibio carneddau Nant y Gro, yna cylch cerrig Crugian Bach a’r maen mawr sy’n gorwedd wrth ei ymyl, y tri o fewn tafliad carreg i’w gilydd, ac yna’r carneddau ar y Gamriw.

10 heneb mewn 28.8 km, pob un o fewn 31 metr i’r un llinell syth
- Rhes gerrig Rhos y Gelynnen
SN 9053 6307· 0 km ar hyd · 5 m o’r llinell - Carnedd gylchog Rhos y Gelynnen
SN 9061 6304· 0.1 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Carneddau Nant y Gro
SN 9304 6244· 2.6 km ar hyd · 9 m o’r llinell - Cylch cerrig Crugian Bach
SN 9315 6240· 2.7 km ar hyd · 24 m o’r llinell - Y maen gorwedd ger Crugian Bach maen hir
SN 9325 6243· 2.8 km ar hyd · 24 m o’r llinell - Carneddau’r Gamriw
SN 9550 6187· 5.1 km ar hyd · 30 m o’r llinell - Crug Gelli Hill crug crwn
SO 0989 5828· 19.9 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Rhes gerrig Bryn y Maen
SO 1563 5681· 25.9 km ar hyd · 31 m o’r llinell - Crug Bryn y Maen crug crwn
SO 1566 5686· 25.9 km ar hyd · 20 m o’r llinell - Crug Nant Gilwern crug crwn
SO 1850 5613· 28.8 km ar hyd · 4 m o’r llinell
O fryniau Elenydd mae’n croesi’r Gwy ac yn rhedeg ymlaen i hen sir Faesyfed, heibio’r crug ar Gelli Hill, i Fryn y Maen, lle mae rhes o feini hirion a chrug yn sefyll gyda’i gilydd. Mae’n gorffen wrth grug ger nant Gilwern, yn ymyl Llanfair Llythynwg. Mae’r llinell yn croesi plwyf Llanwrthwl, y mae ei eglwys yn cadw maen hir bron i ddau fetr o uchder wrth ei phorth deheuol.FfynhonnellLlanwrthwl ↗Wicipedia (Saesneg)Maen hir cynhanesyddol tua 1.75 m o uchder ger cyntedd deheuol yr eglwys; carneddau ar fryniau’r plwyf.


5. Ley Watkins o’r Pedwar Maen#
Ym Mryn y Maen y daw’r hanes hwn yn gylch cyfan. Yn 1921 ysgrifennodd Watkins fod un o’r leys o’r Pedwar Maen ger Walton yn rhedeg i’r gorllewin dros fryn Bryn y Maen, ‘lle mae’n ymddangos ei bod yn taro “pedwar maen” arall’.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys. Mae rhestr Cadw yn galw’r rhes gerrig ar Fryn y Maen yn ‘Bryn y Maen Alignment (Four Stones)’. Fe fesuron ni ley Watkins o’r maen hir wrth ymyl y Pedwar Maen, drwy’r Pedwar Maen eu hunain, at y rhes gerrig a’r crug ar Fryn y Maen, ddeg cilometr i’r gorllewin: mae’r pedwar o fewn 13 metr i un llinell syth. Ac yno, ar Fryn y Maen, mae’n croesi llinell Elan a Maesyfed. Mae ley Watkins a llinell a ganfuwyd ganrif yn ddiweddarach drwy fesur yn cyfarfod wrth yr un meini.

4 heneb mewn 10.2 km, pob un o fewn 13 metr i’r un llinell syth
- Y maen hir ger y Pedwar Maen
SO 2491 6092· 0 km ar hyd · 8 m o’r llinell - Y Pedwar Maen, Walton pedwar maen hir
SO 2458 6080· 0.4 km ar hyd · 8 m o’r llinell - Rhes gerrig Bryn y Maen
SO 1563 5681· 10.2 km ar hyd · 13 m o’r llinell - Crug Bryn y Maen crug crwn
SO 1566 5686· 10.1 km ar hyd · 13 m o’r llinell
6. Llinell Pumlumon#
Mae’r chweched linell yn croesi rhostir mawr Pumlumon, lle mae Hafren, Gwy a Rheidol yn tarddu. Mae’n dechrau wrth grŵp o grugiau i’r gorllewin o Benffordd-las (Staylittle) ac yn rhedeg tua’r gorllewin-de-orllewin am 20.8 cilometr. Mae’n dringo i gopa Pen Pumlumon Fawr, 752 metr o uchder, ac yn mynd dros y carneddau mawr ar y copa, yna’r garnedd uwchlaw Lle’r Neuaddau, dau faen hir Buwch a’r Llo, a charnedd Carn Dol-gau, ac mae’n gorffen wrth fryngaer uwchlaw Goginan, yn edrych tua’r gorllewin at Aberystwyth a’r môr.FfynhonnellPlynlimon ↗Wicipedia (Saesneg)Pen Pumlumon Fawr, 752 m, y man uchaf; tarddiad Hafren, Gwy a Rheidol.

7 heneb mewn 20.8 km, pob un o fewn 36 metr i’r un llinell syth
- Crugiau i’r gorllewin o Benffordd-las crug crwn
SN 8777 9161· 0 km ar hyd · 4 m o’r llinell - Y garnedd ganol ar Ben Pumlumon Fawr carnedd
SN 7896 8693· 10 km ar hyd · 18 m o’r llinell - Y garnedd ddeheuol ar Ben Pumlumon Fawr carnedd
SN 7894 8686· 10 km ar hyd · 36 m o’r llinell - Carnedd uwchlaw Lle’r Neuaddau
SN 7591 8530· 13.4 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Buwch a’r Llo maen hir
SN 7223 8333· 17.6 km ar hyd · 6 m o’r llinell - Carn Dol-gau carnedd
SN 7097 8266· 19 km ar hyd · 1 m o’r llinell - Bryngaer uwchlaw Goginan
SN 6943 8183· 20.8 km ar hyd · 6 m o’r llinell



7. Llinell y Fenai#
Mae’r seithfed linell yn dechrau wrth eglwys. Saif hen eglwys Sant Nidan yn Llanidan ger Afon Menai ar Ynys Môn. Sant o’r seithfed ganrif oedd Nidan, cyffeswr mynachlog Penmon, a darganfuwyd dan allor yr hen eglwys gist garreg sydd, yn ôl traddodiad lleol, yn cadw ei greiriau.FfynhonnellOld Church of St Nidan, Llanidan ↗Wicipedia (Saesneg)Nidan, sant o’r seithfed ganrif, cyffeswr mynachlog Penmon; y gist garreg a gafwyd o dan allor yr hen eglwys, sy’n dal ei greiriau yn ôl traddodiad lleol. O’r eglwys mae’r llinell yn rhedeg tua’r dwyrain-ogledd-ddwyrain am 25.3 cilometr, ar draws Afon Menai a thros odre’r Carneddau, at y carneddau uwchlaw Cras a Foel Dduarth. Mae’n gorffen ar Gefn Maen Amor ar y rhos uchel uwchlaw Dyffryn Conwy, lle mae carnedd, cylch cerrig a maen hir Maen Penddu yn sefyll gyda’i gilydd ar y llinell, ychydig gamau oddi wrth ei gilydd.

7 heneb mewn 25.3 km, pob un o fewn 30 metr i’r un llinell syth
- Hen eglwys Sant Nidan, Llanidan
SH 4949 6690· 0 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Carnedd uwchlaw Cras
SH 6537 7122· 16.5 km ar hyd · 16 m o’r llinell - Carnedd gylchog uwchlaw Cras
SH 6543 7125· 16.5 km ar hyd · 5 m o’r llinell - Carnedd ger Foel Dduarth
SH 6833 7202· 19.5 km ar hyd · 28 m o’r llinell - Carnedd Cefn Maen Amor
SH 7384 7359· 25.2 km ar hyd · 30 m o’r llinell - Cylch cerrig Cefn Maen Amor
SH 7387 7358· 25.3 km ar hyd · 14 m o’r llinell - Maen Penddu maen hir
SH 7389 7357· 25.3 km ar hyd · 8 m o’r llinell



8. Llinell y Gelli#
Mae’r llinell olaf yn dechrau wrth hen domen y castell ger eglwys y Santes Fair yn y Gelli Gandryll. Dechreuodd Watkins un o’i leys ei hun yn Hay Tump, ‘ger rhyd yr eglwys’, a’i rhedeg tua’r de i Ben y Beacon. Mae ein llinell ni yn rhedeg tua’r de-dde-orllewin am 28.9 cilometr, dros ben gorllewinol y Mynyddoedd Duon ac ar draws dyffryn Wysg. Mae’n croesi’r garnedd ar Fynydd Llan-gors, y carneddau ar Gefn Moel a’r lloc amddiffynedig ym Mwlch, yna’n dringo at garneddau Carreg Wen Fawr y Rugos, Carn Caws a Garn Fawr ar Fynydd Llangynidr. Mae chwech o’i saith safle o fewn 20 metr i’r llinell, a phedwar ohonynt o fewn 3.

7 heneb mewn 28.9 km, pob un o fewn 31 metr i’r un llinell syth
- Tomen castell y Gelli
SO 2265 4219· 0 km ar hyd · 10 m o’r llinell - Carnedd Mynydd Llangors
SO 1656 2612· 17.2 km ar hyd · 31 m o’r llinell - Y carneddau ar Gefn Moel
SO 1561 2370· 19.8 km ar hyd · 2 m o’r llinell - Clostir Bwlch clostir amddiffynedig
SO 1512 2243· 21.1 km ar hyd · 2 m o’r llinell - Carneddau Carreg Wen Fawr y Rugos mynwent garneddau
SO 1321 1748· 26.4 km ar hyd · 20 m o’r llinell - Carn Caws carnedd
SO 1296 1677· 27.2 km ar hyd · 1 m o’r llinell - Garn Fawr carnedd
SO 1234 1514· 28.9 km ar hyd · 3 m o’r llinell

Eglwysi ar yr hen leoedd sanctaidd#
Roedd Watkins yn sicr fod yr hen eglwysi’n sefyll ar y leys. ‘Mae bron pob eglwys hynafol,’ ysgrifennodd, ‘ar safle’r nodau anelu hyn (tomenni neu feini), fel arfer ar groesffordd llwybrau, ac mae tystiolaeth mai’r groes yn y fynwent, mewn rhai achosion, sydd ar union fan y maen anelu neu nodi hynafol.’ Cafodd hyd i eglwysi a godwyd ar domenni, eglwysi’n cau ar draws hen ffyrdd, a’r ddau St Michael’s Mount ar bennau leys.FfynhonnellEarly British Trackways, Moats, Mounds, Camps and Sites ↗Alfred Watkins, 1922 (Saesneg)Ei ddarlith ym mis Medi 1921: y llinell a gafwyd ar 30 Mehefin yn Blackwardine; marcbwyntiau o’r enw tump, twt, cairn, garn, tomen, moat a camp; y dull gyda map modfedd ac ymyl syth; rhydau; y Pedwar Maen a Bryn y Maen; Hay Tump; Carreg Arthur; eglwysi ar y leys.
Mae rheswm da dros gredu bod yr eglwysi cyntaf yn aml wedi’u codi lle’r oedd pobl eisoes yn ymgasglu i weddïo. Yn y flwyddyn 601 anfonodd y Pab Grigor Fawr lythyr ar ôl yr Abad Mellitus, a oedd ar ei ffordd i ymuno â chenhadaeth Awstin ym Mhrydain. Copïodd Beda ef i’w hanes. Nid oedd yr hen leoedd sanctaidd i’w dinistrio, meddai Grigor, ond i’w gwneud yn sanctaidd o’r newydd.FfynhonnellBede’s Ecclesiastical History of England, translated by A. M. Sellar ↗Project Gutenberg (Saesneg)Llythyr y Pab Gregori at yr Abad Mellitus, 601: nid yw’r temlau i’w dinistrio ond i’w troi’n eglwysi.
Ni ddylid dinistrio temlau’r eilunod yn y genedl honno; ond dinistrier yr eilunod sydd ynddynt; cysegrer dŵr a’i daenellu yn y temlau hynny, coder allorau, a gosoder creiriau yno. … fel y bo’r genedl, o weld nad yw ei themlau’n cael eu dinistrio, yn bwrw cyfeiliornad o’i chalon, ac, gan adnabod ac addoli’r gwir Dduw, yn mynd yn fwy rhydd i’r lleoedd y bu’n arfer mynd iddynt.
Y Pab Grigor Fawr at Mellitus, 601, yn Hanes Eglwysig Beda, llyfr 1, pennod 30
Yng Nghymru roedd y ffydd wedi dod ymhell cyn mynachod Grigor, a dewisodd saint Cymru eu lleoedd sanctaidd eu hunain. Mae llawer o eglwysi hynaf Cymru yn sefyll mewn llan, mynwent gron neu hirgron ar godiad tir, ac yma ac acw mae’r hen feini yn sefyll gyda hwy o hyd. Yng Nghorwen mae maen hir wedi’i adeiladu i borth eglwys Sant Mael a Sant Sulien; ei enw yw Carreg y Big yn y Fach Rewlyd.FfynhonnellStanding stone incorporated into church porch, Corwen ↗Eirian Evans, Geograph (Saesneg)Y maen hir cynhanesyddol o’r enw Carreg y Big yn y Fach Rewlyd, a adeiladwyd i gyntedd eglwys Mael a Sulien. Yn Ysbyty Cynfyn, yn uchel ym mryniau Ceredigion, mae meini mawr yn sefyll yn wal gron y fynwent, un ohonynt yn dri metr o uchder, a chredwyd ers tro mai cylch cerrig llawer hŷn na’r eglwys ydynt.FfynhonnellYsbyty Cynfyn ↗Wicipedia (Saesneg)Mae muriau’r fynwent gron yn cynnwys cylch cerrig cynhanesyddol. Yn Llanwrthwl mae maen hir yn sefyll wrth borth yr eglwys.FfynhonnellLlanwrthwl ↗Wicipedia (Saesneg)Maen hir cynhanesyddol tua 1.75 m o uchder ger cyntedd deheuol yr eglwys; carneddau ar fryniau’r plwyf.


Mae’r un peth yn wir ar draws Prydain. Yn Rudston yn swydd Efrog saif y maen hir talaf ym Mhrydain, dros saith metr a hanner o uchder, yn y fynwent, ychydig gamau o’r eglwys; mae bron yn sicr i’r eglwys Normanaidd gael ei chodi ar le a oedd eisoes yn sanctaidd.FfynhonnellRudston Monolith ↗Wicipedia (Saesneg)Dros 7.6 m o uchder, y maen hir talaf yn y Deyrnas Unedig, ym mynwent yr Holl Saint; codwyd yr eglwys Normanaidd bron yn sicr ar safle a oedd eisoes yn sanctaidd. Yn Knowlton yn Dorset codwyd eglwys o’r ddeuddegfed ganrif yn union yng nghanol hengor o Oes Newydd y Cerrig, cylch o glawdd a ffos dros gan metr ar ei draws.FfynhonnellKnowlton Circles ↗Wicipedia (Saesneg)Saif yr eglwys yng nghanol Church Henge, 106 wrth 94 metr; mae ei rhannau hynaf o’r ddeuddegfed ganrif.


Ac ar gopaon y bryniau saif capeli Sant Mihangel, archangel y mannau uchel. Ar gopa Ysgyryd Fawr, o fewn rhagfuriau bryngaer o Oes yr Haearn, mae olion capel Sant Mihangel o’r Oesoedd Canol. Y Mynydd Sanctaidd oedd enw pobl arno; dringai pererinion iddo ar noswyl Gŵyl Fihangel, a chludid pridd o’r copa i lawr i fendithio’r caeau, i’w osod ar eirch ac i’w roi yn sylfeini eglwysi.FfynhonnellSkirrid Fawr ↗Wicipedia (Saesneg)Y Mynydd Sanctaidd: bryngaer o Oes yr Haearn a chapel canoloesol Sant Mihangel ar y copa; pererindodau ar noswyl Gŵyl Fihangel; ei bridd yn cael ei gario i fendithio caeau, eirch a sylfeini eglwysi. O’r capel hwn y tynnodd G. H. Piper ei linell i Garreg Arthur yn 1882.

Mae ein llinellau ni yn adrodd yr un hanes. Mae llinell y Fenai yn dechrau wrth hen eglwys Sant Nidan. Mae llinell Carn Ingli yn rhedeg o fynydd angylion Brynach i groes y pererinion wrth ei eglwys. Mae llinell y Gelli yn dechrau wrth domen y castell ger eglwys y Santes Fair yn y Gelli, yn y dref lle dechreuodd Watkins ley ei hun.
Llinellau at yr haul#
Yn sicr gosodwyd rhai llinellau yn y tir o fwriad, ac roedd y bobl a’u gwnaeth yn gwylio’r awyr. Ar Ynys Môn mae llwybr Bryn Celli Ddu wedi’i osod fel bod yr haul sy’n codi, ar wawr diwrnod hwyaf y flwyddyn, yn tywynnu’n syth ar ei hyd i mewn i’r siambr.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw (Saesneg)Henge tua 3000 CC, yna beddrod cyntedd wedi’i gyfeirio at godiad haul canol haf. Mae rhesi cerrig fel Rhos y Gelynnen, ar ddechrau ein llinell Elan a Maesyfed, yn llinellau o feini hirion a godwyd o fwriad yn Oes yr Efydd. Darllenodd Watkins ei hun waith y seryddwr Norman Lockyer, a ddadleuodd yn 1906 fod Côr y Cewri a hen henebion cerrig eraill wedi’u gosod tuag at godiad a machlud yr haul ganol haf a chanol gaeaf.FfynonellauLey line ↗Wicipedia (Saesneg)Llinell G. H. Piper yn 1882 o Ysgyryd Fawr i Garreg Arthur; Watkins a Lockyer; adfywiad y 1960au a The Ley Hunter.Norman Lockyer ↗Wicipedia (Saesneg)Stonehenge and Other British Stone Monuments Astronomically Considered, 1906: henebion wedi’u gosod at godiad haul canol haf.
Ar ôl Watkins#
Bu farw Watkins yn 1935, ond ni fu farw ei leys gydag ef. Ailargraffwyd ei lyfrau dro ar ôl tro. Yn 1969 daeth The View Over Atlantis gan John Michell â’r leys i genhedlaeth newydd; cymharodd hwy â lung mei Tsieina, llwybrau’r ddraig, enw sy’n gweddu’n dda yng ngwlad y ddraig goch.FfynhonnellJohn Michell (writer) ↗Wicipedia (Saesneg)The View Over Atlantis, 1969, a’r leys wedi’u cymharu â lung mei, llwybrau’r ddraig yn Tsieina. Sefydlodd helwyr leys gylchgrawn, The Ley Hunter, ac o 1976 ymlaen arweiniodd ei olygydd Paul Devereux y chwilio am yr hen linellau ar draws Prydain. Aeth ymlaen i ysgrifennu The Ley Hunter’s Companion yn 1979 ac, yn 2003, Fairy Paths and Spirit Roads, am lwybrau syth yr ysbrydion a’r meirw yn hen gredoau Prydain a’r byd.FfynhonnellPaul Devereux ↗Wicipedia (Saesneg)Golygydd The Ley Hunter o 1976; The Ley Hunter’s Companion, 1979; Fairy Paths and Spirit Roads, 2003. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.
Yr hyn na all neb ei ddwyn oddi arnom yw’r hyn y gall pob un ohonom ei weld â map a phren mesur. Mae carneddau Cymru yn sefyll ar y gorwelion lle y’u codwyd i’w gweld. Mae ein heglwysi’n sefyll ar dir a oedd yn sanctaidd ymhell cyn eu hamser. Ac ar draws bryniau’r Preseli, Elenydd, Pumlumon a’r Carneddau, carnedd ar ôl carnedd, maen ar ôl maen, mae hen leoedd Cymru yn disgyn i un llinell.
Cerddwch linell eich hun#
Gellir cerdded pob llinell ar y dudalen hon, neu o leiaf ei dilyn, â map Explorer yr Arolwg Ordnans. Mae gan bob safle ei gyfeirnod grid: mae’r ddwy lythyren yn enwi’r sgwâr can cilometr, y pedwar ffigur cyntaf yw’r dwyreiniad a’r pedwar olaf y gogleddiad, i’r deg metr agosaf. Mae llawer o’r carneddau ar dir mynediad agored, ond mae rhai o’r meini hirion a’r crugiau ar dir fferm preifat: cadwch at y llwybrau, gofynnwch cyn croesi cae, a gadewch bob carreg fel y cawsoch hi. Mae llawer o’r carneddau yn henebion cofrestredig, wedi’u diogelu gan y gyfraith.
Yna gwnewch fel y gwnaeth Watkins. Gosodwch bren mesur ar y map, o garnedd ar un copa i garnedd ar gopa arall, a gwelwch beth arall y mae’r llinell yn ei ganfod: maen hir, tomen, rhyd, croes, hen eglwys yn ei llan gron. Yna ewch i sefyll ar y garnedd, ac edrychwch ar hyd y llinell at y bryn nesaf.
Meini hirion Cymru: yr hyn a ddywed yr hen gerrig → Y Derwyddon, athrawon y Brythoniaid → Dyfodiad Cristnogaeth i Brydain → Cerrig gleision y Preseli → Nanhyfer a chroes Brynach → Datgodiwr enwau lleoedd: ystyr carn, crug a maen → Map Cymru hanesyddol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Erthygl · 17 munY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Yr oes · 2500 CC – 48 OCBrythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf