
Oes y Seintiau
Nanhyfer
Eglwys Brynach Sant mewn cwm coediog yn Sir Benfro, gydag un o’r croesau cerfiedig gorau yng Nghymru, meini ag arysgrifau Lladin ac ogam, ac ywen sy’n ‘gwaedu’.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Nanhyfer: nant afon Nyfer
Nanhyfer
- Nan nant
- hyfer afon Nyfer
Gorwedd Nanhyfer yn nyffryn Nyfer islaw’r Preselau. Yma y cododd Brynach Sant ei eglwys yn y chweched ganrif, ac mae ei fynwent yn dal i gadw croes gerfiedig fawr, meini ag ysgrifen Ladin ac Ogam, a rhodfa o ywen.FfynonellauNevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.Nanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
| Sant | Brynach, 6ed ganrifFfynonellauSaint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.Nanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd. |
|---|---|
| Croes fawr | 10fed ganrif neu ddechrau’r 11egFfynonellauNevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.Nanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd. |
| Eglwys | Sant Brynach, rhestredig Gradd II*FfynhonnellNevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf. |
Brynach yn dod i Nyfer
Daeth Brynach, a gofir fel Brynach Wyddel, i Gymru wedi pererindod i Rufain a blynyddoedd yn Llydaw. Ymsefydlodd yma ar lan Caman, ar dir a roddwyd gan yr arglwydd Clechre, a Nanhyfer a ddaeth yn enwocaf o’i eglwysi. Efallai mai yma unwaith yr oedd sedd un o saith esgob Dyfed.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.Nevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.
Meini sy’n siarad dwy iaith
Yn y fynwent saif Maen Vitalianus o tua 500, a’i enw wedi’i dorri mewn llythrennau Lladin ac eto mewn Ogam. Y tu mewn i’r eglwys, mewn sil ffenestr, mae maen o’r bumed neu’r chweched ganrif i Maglocunus fab Clutorius, hefyd mewn Lladin ac Ogam.FfynonellauNevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.Nanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd.
Croes Brynach
Cerfiwyd y groes fawr i’r de o’r eglwys, a elwir yn Groes Brynach, yn y ddegfed ganrif neu ddechrau’r unfed ar ddeg o’r dolerit lleol, mewn dau ddarn wedi’u huno a’u gorchuddio â phatrymau plethedig. Wrth y ffordd i’r castell, mae Croes y Pererinion fechan wedi’i thorri yn y graig.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Nevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.
Castell ar y trwyn
Cododd y Normaniaid gastell ar y trwyn uwchben yr eglwys tua 1108. Dinistriodd y Cymry ef yn 1136, a thua 1189 gyrrodd yr Arglwydd Rhys, Rhys ap Gruffudd, y Normaniaid ohono.FfynonellauNanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd.Nevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.
Nanhyfer heddiw
Mae rhodfa o ywen yn y fynwent, ac mae un goeden yn enwog am y sudd coch sy’n gwaedu ohoni. Claddwyd yr hynafiaethydd George Owen o Henllys yma, ac mae Pentre Ifan a Chastell Henllys gerllaw yn yr un plwyf.FfynonellauNevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.Nanhyfer ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Nanhyfer neu Nyfer, pentref bychan ger Afon Nyfer a bryniau Preseli; credir bod eglwys Sant Brynach, Normanaidd ond wedi’i hailadeiladu’n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6ed ganrif; yn y fynwent groes o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg; meini Vitalianus a Maglocunus, yr olaf o’r 5ed neu’r 6ed ganrif; roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor ac fe’i claddwyd yma; tua 150 m i’r gogledd-orllewin o’r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a godwyd gan Robert fitz Martin tua 1108; dinistriodd y Cymry ef yn 1136; yn ddiweddarach cafodd William fitz Martin ef yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffudd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono; mae Pentre Ifan tua dwy filltir i ffwrdd.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 30 munLlinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru
Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


