Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 540

Sant Brynach

Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 540 (cronicl cynnar:Buchedd Brynach, y 12fed ganrif) Sant Nanhyfer Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Brynach mewn gwydr lliw yng Nghapel Non
Sant Brynach mewn gwydr lliw yng Nghapel Non · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0

Brynach, a gofir yng Nghymru fel Brynach Wyddel, oedd sant Nanhyfer yng ngogledd Sir Benfro. Daeth i Gymru drwy Rufain a Llydaw, bu fyw ar lethrau Carningli, mynydd yr angylion, a sefydlodd y clas yn Nanhyfer, lle saif ei eglwys o hyd ar lan yr afon gyda’i chroes gerfiedig fawr.

PrydDiwedd y bumed ganrif hyd ddechrau’r chweched
GelwirBrynach Wyddel
Ei eglwysNanhyfer, ar lan Caman
Enwyd ar ei ôlLlanfyrnach, Llanfrynach
Dydd gŵyl7 Ebrill

Buchedd yn llawn o’r tir#

Ysgrifennwyd Buchedd Brynach yn y ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, ac mae mor llawn o leoedd Cemais nes bod ei hawdur bron yn sicr yn ŵr o ogledd Sir Benfro ei hun. Mae’n adrodd ei anturiaethau gydag ysgafnder a hiwmor a geir yn anaml ym mucheddau’r saint.

O Rufain i Aberdaugleddau#

Wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw, croesodd Brynach y môr a glanio yn Aberdaugleddau. Symudodd yn gyntaf i afon Gwaun, yna i Nyfer, gan godi mannau gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman, ac o’r diwedd gwnaeth ei gartref wrth droed Carningli, mynydd yr angylion.

Nanhyfer#

Rhoddodd Clechre, arglwydd y wlad honno, ran o’i dir iddo, ac yno yr arhosodd Brynach weddill ei ddyddiau, yn byw bywyd llym iawn. Daeth ei sefydliad yn Nanhyfer yn glas, eglwys bwysig yn y fro, ac mae eglwys Normanaidd Sant Brynach yn sefyll ar yr un safle heddiw. Gelwir y groes gerfiedig dal yn ei mynwent ers tro’n Groes Brynach.

Y fuwch a’r blaidd#

Roedd gan Frynach fuwch a roddai ddigon o laeth i’w fynaich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod. Un diwrnod daeth Maelgwn Gwynedd heibio gyda’i osgordd, yn newynog wedi’r daith, a lladdwyd y fuwch i’w bwydo; ond pan geisiasant goginio’r cig, ni ferwai’r dŵr. Deallodd Maelgwn, a gofyn maddeuant y sant. Adferodd Brynach y fuwch yn fyw a gosod gwledd o’u blaen, gan dynnu bara o frigau’r coed, a gwnaeth y brenin a’r sant heddwch.

Ei eglwysi#

Mae’r rhan fwyaf o’i eglwysi yng ngogledd Sir Benfro: Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen. Mae eraill yn Llanboidy a Llanddarog yn Sir Gaerfyrddin ac yn Llanfrynach ym Mhowys, oherwydd mae traddodiad arall yn gwneud Brynach yn gaplan i’r brenin Brychan o Frycheiniog. Mae eu lledaeniad yn cyfateb i gerrig ogam y de-orllewin, nod gwlad lle cyfarfu Cymru ac Iwerddon yn Oes y Saint.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf