Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sant Brynach mewn gwydr lliw yng Nghapel Non · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0
2 munud o ddarllen
Brynach, a gofir yng Nghymru fel Brynach Wyddel, oedd sant Nanhyfer yng ngogledd Sir Benfro. Daeth i Gymru drwy Rufain a Llydaw, bu fyw ar lethrau Carningli, mynydd yr angylion, a sefydlodd y clas yn Nanhyfer, lle saif ei eglwys o hyd ar lan yr afon gyda’i chroes gerfiedig fawr.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Ysgrifennwyd Buchedd Brynach yn y ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, ac mae mor llawn o leoedd Cemais nes bod ei hawdur bron yn sicr yn ŵr o ogledd Sir Benfro ei hun. Mae’n adrodd ei anturiaethau gydag ysgafnder a hiwmor a geir yn anaml ym mucheddau’r saint.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw, croesodd Brynach y môr a glanio yn Aberdaugleddau. Symudodd yn gyntaf i afon Gwaun, yna i Nyfer, gan godi mannau gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman, ac o’r diwedd gwnaeth ei gartref wrth droed Carningli, mynydd yr angylion.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Rhoddodd Clechre, arglwydd y wlad honno, ran o’i dir iddo, ac yno yr arhosodd Brynach weddill ei ddyddiau, yn byw bywyd llym iawn. Daeth ei sefydliad yn Nanhyfer yn glas, eglwys bwysig yn y fro, ac mae eglwys Normanaidd Sant Brynach yn sefyll ar yr un safle heddiw. Gelwir y groes gerfiedig dal yn ei mynwent ers tro’n Groes Brynach.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Roedd gan Frynach fuwch a roddai ddigon o laeth i’w fynaich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod. Un diwrnod daeth Maelgwn Gwynedd heibio gyda’i osgordd, yn newynog wedi’r daith, a lladdwyd y fuwch i’w bwydo; ond pan geisiasant goginio’r cig, ni ferwai’r dŵr. Deallodd Maelgwn, a gofyn maddeuant y sant. Adferodd Brynach y fuwch yn fyw a gosod gwledd o’u blaen, gan dynnu bara o frigau’r coed, a gwnaeth y brenin a’r sant heddwch.FfynonellauBrynach Wyddel ↗Wicipedia CymraegMae traddodiad arall yn ei wneud yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog; enwyd Llanfrynach ym Mhowys a Llanfyrnach yn Sir Benfro ar ei ôl; roedd ganddo fuwch a roddai ddigon o laeth i’r mynaich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod; pan laddodd gwŷr Maelgwn Gwynedd hi, ni ferwai’r dŵr, sylweddolodd Maelgwn ei fai ac ymddiheuro, ac adferodd Brynach y fuwch a darparu gwledd, gan dynnu bara o frigau’r coed.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Mae’r rhan fwyaf o’i eglwysi yng ngogledd Sir Benfro: Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen. Mae eraill yn Llanboidy a Llanddarog yn Sir Gaerfyrddin ac yn Llanfrynach ym Mhowys, oherwydd mae traddodiad arall yn gwneud Brynach yn gaplan i’r brenin Brychan o Frycheiniog. Mae eu lledaeniad yn cyfateb i gerrig ogam y de-orllewin, nod gwlad lle cyfarfu Cymru ac Iwerddon yn Oes y Saint.FfynonellauSaint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.Brynach Wyddel ↗Wicipedia CymraegMae traddodiad arall yn ei wneud yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog; enwyd Llanfrynach ym Mhowys a Llanfyrnach yn Sir Benfro ar ei ôl; roedd ganddo fuwch a roddai ddigon o laeth i’r mynaich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod; pan laddodd gwŷr Maelgwn Gwynedd hi, ni ferwai’r dŵr, sylweddolodd Maelgwn ei fai ac ymddiheuro, ac adferodd Brynach y fuwch a darparu gwledd, gan dynnu bara o frigau’r coed.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.