Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 612

Cyndeyrn Sant

Brython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 612 (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185) Sylfaenydd Llanelwy a Glasgow Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Cyndeyrn
Sant Cyndeyrn · Llun: Wikimedia Commons · dun_deagh, CC BY-SA 2.0

Roedd Cyndeyrn Garthwys, Kentigern neu Mungo, yn sant o Frythoniaid yr Hen Ogledd, yn ŵyr i Urien Rheged ac yn sylfaenydd a nawddsant Glasgow. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef hefyd a sefydlodd eglwys Llanelwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac mae’r Trioedd yn ei wneud yn ben esgob Arthur yn y Gogledd.

Bu fywTua 518 hyd 13 Ionawr 603
Ei dadOwain ab Urien
SefydloddGlasgow; Llanelwy yn ôl traddodiad
GelwirMungo, fy nghu
Dydd gŵyl13 Ionawr

Tywysog o’r Gogledd#

Roedd Cyndeyrn yn fab i Owain ab Urien, arwr y rhamantau Cymraeg, ac yn ŵyr i Urien, brenin Rheged; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a roddodd ei enw i Lothian. Ystyr ei enw, o’r hen Frythoneg Cuno-tigernos, yw ci-arglwydd. Gall Mungo, yr enw anwes y mae Glasgow’n ei adnabod wrtho, ddod o iaith Brythoniaid y Gogledd, yn debyg i’r Gymraeg fy nghu.

Ei eni yn Culross#

Croesodd ei fam Foryd Forth mewn cwrwgl bach a dod i’r lan yn Culross yn Fife, ac yno y ganed Cyndeyrn. Fe’i magwyd gan Sant Serf, a roddodd ei enw anwes iddo. O’i blentyndod adroddir stori’r robin goch a laddwyd gan ei gyd-ddisgyblion, a ddygodd yn ôl yn fyw, a’r tân ym mynachlog Serf a gyneuodd eto o gangen collen.

Glasgow#

Yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud. Cododd ei eglwys ger nant Molendinar, lle saif Eglwys Gadeiriol Glasgow heddiw, ac am ryw dair blynedd ar ddeg bu fyw’n galed mewn cell fach, gan ennill llawer i’r ffydd drwy ei esiampl a’i bregethu. Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr a’i gyfaill.

Llanelwy#

Am gyfnod gadawodd y Gogledd a dod i’r de drwy Gymbria i Gymru, lle bu’n aros gyda Dewi Sant. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo sefydlu clas ar lan Elwy tua 545, wedi’i godi o bren llyfn yn null y Brythoniaid, lle casglodd 965 o ddisgyblion o’i gwmpas, ac yn eu plith roedd Asa. Wedi brwydr Arfderydd yn 573 galwodd y Brenin Rhydderch ef adref, a gwnaed Asa yn esgob Llanelwy yn ei le. Tyfodd dinas Llanelwy o gwmpas yr eglwys honno.

Esgob y Gogledd#

Yn ôl yn y Gogledd gwnaeth ei sedd am rai blynyddoedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif, ac yna dychwelodd i Glasgow, lle tyfodd cymuned fawr o’i gwmpas. Yno daeth Sant Columba i ymweld ag ef; cofleidiodd y ddau sant, sgwrsio’n hir a chyfnewid eu ffyn. Yn Nhrioedd Ynys Prydain, Cyndeyrn Garthwys yw’r pen esgob ym Mhen Rhionydd, un o dair llys Arthur.

Llwydded Glasgow#

Bu farw Cyndeyrn ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, ac mae’n gorwedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow. Mae pedair o’i wyrthiau, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas, Let Glasgow flourish, o’i eiriau ef ei hun: Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair. Cedwir ei ŵyl ar 13 Ionawr.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf