Brython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Roedd Cyndeyrn Garthwys, Kentigern neu Mungo, yn sant o Frythoniaid yr Hen Ogledd, yn ŵyr i Urien Rheged ac yn sylfaenydd a nawddsant Glasgow. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef hefyd a sefydlodd eglwys Llanelwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac mae’r Trioedd yn ei wneud yn ben esgob Arthur yn y Gogledd.FfynonellauCyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.Kentigern (Welsh Cyndeyrn), or Mungo (518? – 603), saint, the founder of Glasgow ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau Cymreig Cyndeyrn, mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; mae Owain yn ffigwr blaenllaw yn rhamantau Llyfr Coch Hergest, ac mae ef ac Urien yn y cerddi Cymraeg cynnar am frwydrau tywysogion y Gogledd yn erbyn Hussa fab Ida; perthyn y teulu i Ystrad Clud; mae’r traddodiad yn ei wneud yn sylfaenydd mynachlog ac esgobaeth Llanelwy; bu farw ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, er bod yr Annales Cambriae yn rhoi 612.Saint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.
Roedd Cyndeyrn yn fab i Owain ab Urien, arwr y rhamantau Cymraeg, ac yn ŵyr i Urien, brenin Rheged; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a roddodd ei enw i Lothian. Ystyr ei enw, o’r hen Frythoneg Cuno-tigernos, yw ci-arglwydd. Gall Mungo, yr enw anwes y mae Glasgow’n ei adnabod wrtho, ddod o iaith Brythoniaid y Gogledd, yn debyg i’r Gymraeg fy nghu.FfynonellauKentigern (Welsh Cyndeyrn), or Mungo (518? – 603), saint, the founder of Glasgow ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau Cymreig Cyndeyrn, mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; mae Owain yn ffigwr blaenllaw yn rhamantau Llyfr Coch Hergest, ac mae ef ac Urien yn y cerddi Cymraeg cynnar am frwydrau tywysogion y Gogledd yn erbyn Hussa fab Ida; perthyn y teulu i Ystrad Clud; mae’r traddodiad yn ei wneud yn sylfaenydd mynachlog ac esgobaeth Llanelwy; bu farw ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, er bod yr Annales Cambriae yn rhoi 612.Saint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.
Croesodd ei fam Foryd Forth mewn cwrwgl bach a dod i’r lan yn Culross yn Fife, ac yno y ganed Cyndeyrn. Fe’i magwyd gan Sant Serf, a roddodd ei enw anwes iddo. O’i blentyndod adroddir stori’r robin goch a laddwyd gan ei gyd-ddisgyblion, a ddygodd yn ôl yn fyw, a’r tân ym mynachlog Serf a gyneuodd eto o gangen collen.FfynhonnellSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.
Yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud. Cododd ei eglwys ger nant Molendinar, lle saif Eglwys Gadeiriol Glasgow heddiw, ac am ryw dair blynedd ar ddeg bu fyw’n galed mewn cell fach, gan ennill llawer i’r ffydd drwy ei esiampl a’i bregethu. Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr a’i gyfaill.FfynonellauSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Am gyfnod gadawodd y Gogledd a dod i’r de drwy Gymbria i Gymru, lle bu’n aros gyda Dewi Sant. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo sefydlu clas ar lan Elwy tua 545, wedi’i godi o bren llyfn yn null y Brythoniaid, lle casglodd 965 o ddisgyblion o’i gwmpas, ac yn eu plith roedd Asa. Wedi brwydr Arfderydd yn 573 galwodd y Brenin Rhydderch ef adref, a gwnaed Asa yn esgob Llanelwy yn ei le. Tyfodd dinas Llanelwy o gwmpas yr eglwys honno.FfynonellauCyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.Saint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.Asaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Yn ôl yn y Gogledd gwnaeth ei sedd am rai blynyddoedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif, ac yna dychwelodd i Glasgow, lle tyfodd cymuned fawr o’i gwmpas. Yno daeth Sant Columba i ymweld ag ef; cofleidiodd y ddau sant, sgwrsio’n hir a chyfnewid eu ffyn. Yn Nhrioedd Ynys Prydain, Cyndeyrn Garthwys yw’r pen esgob ym Mhen Rhionydd, un o dair llys Arthur.FfynonellauSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Bu farw Cyndeyrn ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, ac mae’n gorwedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow. Mae pedair o’i wyrthiau, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas, Let Glasgow flourish, o’i eiriau ef ei hun: Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair. Cedwir ei ŵyl ar 13 Ionawr.FfynonellauKentigern (Welsh Cyndeyrn), or Mungo (518? – 603), saint, the founder of Glasgow ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau Cymreig Cyndeyrn, mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; mae Owain yn ffigwr blaenllaw yn rhamantau Llyfr Coch Hergest, ac mae ef ac Urien yn y cerddi Cymraeg cynnar am frwydrau tywysogion y Gogledd yn erbyn Hussa fab Ida; perthyn y teulu i Ystrad Clud; mae’r traddodiad yn ei wneud yn sylfaenydd mynachlog ac esgobaeth Llanelwy; bu farw ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, er bod yr Annales Cambriae yn rhoi 612.Saint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.