Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Seiriol

Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, a chell ar Ynys Seiriol. Cyfarfyddai ef a’i gyfaill Cybi bob wythnos yng nghanol Môn, ac felly y daethant yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif) Sant Penmon, Seiriol Wyn Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Seiriol mewn mosaig
Sant Seiriol mewn mosaig · Llun: Wikimedia Commons · Phil Williams, CC BY-SA 2.0

Seiriol Wyn oedd sant Penmon ar flaen dwyreiniol Môn, tywysog o linach Cunedda a ddewisodd fywyd mynach. Sefydlodd y clas ym Mhenmon, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl eglwys y priordy, a gorffennodd ei ddyddiau ar yr ynys oddi ar y trwyn sydd wedi dwyn ei enw byth oddi ar hynny, Ynys Seiriol.

PrydHanner cyntaf y chweched ganrif
Ei dadY brenin Owain Danwyn o Ros
Ei eglwysPenmon, Môn
Ei ynysYnys Seiriol
Dydd gŵyl1 Chwefror

Mab i frenhinoedd#

Roedd Seiriol yn fab i’r brenin Owain Danwyn o Ros, fab Einion Yrth, fab Cunedda Wledig, a’i gwnâi’n berthynas i’r brenin Maelgwn Gwynedd ac o’r un oed ag ef. Roedd ei frodyr hŷn yn frenhinoedd hefyd, Cynlas o Ros ac Einion o Lŷn. Fel cynifer o’r saint cynnar, dywedir iddo astudio dan Illtud yn ei ysgol enwog yn Llanilltud Fawr cyn dod adref i’r gogledd.

Penmon#

Ym Mhenmon, lle mae Afon Menai yn agor i Fae Conwy, gwnaeth Seiriol gell syml a sefydlu clas. Nid oedd ei frodyr brenhinol, medd y stori, yn credu bod cartref mor ostyngedig yn ddigon da iddo, ac fe’i hailgodwyd ganddynt. Rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir i’w fynachlog, ac am ganrifoedd cyfrifid Penmon ymhlith eglwysi pwysicaf gogledd Cymru. Saif yr eglwys ac adfeilion y priordy diweddarach ar y fan heddiw, ac wrth eu hymyl, mewn siambr fach o garreg, mae Ffynnon Seiriol, ei ffynnon sanctaidd, yng ngofal Cadw.

Seiriol Wyn a Chybi Felyn#

Cyfaill mawr Seiriol oedd Cybi o Gaergybi, ym mhen arall yr ynys. Dywed traddodiad Môn fod y ddau’n cyfarfod bob wythnos wrth ffynhonnau Clorach, ger Llannerch-y-medd, yng nghanol Môn. Cerddai Cybi tua’r dwyrain yn y bore a thua’r gorllewin gyda’r hwyr, yn wynebu’r haul bob ffordd, a llosgai ei wyneb yn felyn, felly fe’i gelwid yn Gybi Felyn. Cerddai Seiriol â’r haul ar ei gefn, ac arhosai ei wyneb yn wyn, felly ef oedd Seiriol Wyn.

Lewis Morris oedd y cyntaf i gofnodi’r stori, yn y ddeunawfed ganrif, a hi a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones. Dywedir bod Rhyd-y-Saint, ger Pentraeth, yn fan arall lle cyfarfyddai’r ddau gyfaill, ac enwyd yr orsaf fach ar reilffordd Traeth Coch ar ei ôl.

Clipyn Seiriol#

Dros y dŵr ar y tir mawr, mae traddodiad yn cysylltu Seiriol â Phenmaenmawr, lle dywedir bod ganddo gapel yn uchel ar y mynydd mawr rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan, mewn llecyn o’r enw Clipyn Seiriol. Ef oedd prif sant Dindaethwy ym Môn a Phenmaenmawr, ac mae un o eglwysi’r dref yn dwyn ei enw o hyd.

Ynys Seiriol#

Yn ei henaint ymneilltuodd Seiriol i’r ynys oddi ar Benmon, a elwid bryd hynny’n Ynys Lannog, lle roedd ganddo gell a mynachlog fach. Ynys Seiriol fu ei henw byth oddi ar hynny. Priestholm, ynys yr offeiriaid, oedd hi i’r Llychlynwyr, ac ers y bedwaredd ganrif ar bymtheg fe’i gelwir yn Puffin Island yn Saesneg. Yn ôl traddodiad claddwyd ei berthynas Maelgwn Gwynedd yno hefyd.

Ei gofio heddiw#

Cedwir gŵyl Seiriol ar 1 Chwefror, fel yn y calendrau cynharaf, gan yr eglwysi Catholig ac Uniongred fel ei gilydd, ac mae Cristnogion Uniongred yn mynd ar bererindod flynyddol i’w ffynnon ym Mhenmon. Mae un o’r tramiau sy’n dringo’r Gogarth yn dwyn ei enw, fel y gwnâi agerlong a gludai ymwelwyr i Ynys Manaw, ac fe’i darlunnir mewn mosaig gwydr Fenisaidd ar bont droed yng Nghaergybi.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf