Sant Asaff mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0
2 munud o ddarllen
Asa, neu Asaph, oedd esgob Cymreig cyntaf Llanelwy, y ddinas gadeiriol sy’n dwyn ei enw yn Saesneg, St Asaph. Yn dywysog o’r Hen Ogledd a ddaeth at Elwy’n fachgen i ddysgu dan Gyndeyrn, olynodd ei feistr yn esgob a gadael ei enw ar hyd tir Tegeingl, yn Llanasa, Ffynnon Asa a Phantasa.FfynonellauAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Ni ddaeth Buchedd Gymraeg i Asa i lawr atom, ond mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth yn ferch i Rufon, a roddodd ei enw i Rufoniog. Mae ei enw’n fyw yn y lleoedd o gwmpas Treffynnon yn Nhegeingl: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Pantasa, a Llanasa, yr eglwys a sefydlodd. Maent yn awgrymu bod ganddo feudwyfa yn y wlad honno unwaith.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Mae Buchedd Cyndeyrn yn sôn am y fynachlog a gododd yn Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, wedi’i gwneud o bren llyfn yn null y Brythoniaid. Roedd naw cant chwe deg a phump o ddisgyblion yn byw yno. Ffermiai tri chant heb ddysg y tir, gweithiai tri chant o gwmpas y fynachlog, a chadwai tri chant chwe deg a phump, un am bob dydd o’r flwyddyn, y gwasanaethau, mewn corau a gymerai eu tro fel na pheidiai moliant Duw ddydd na nos. Yn eu plith roedd y bachgen Asa.FfynonellauAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Byddai Cyndeyrn yn aml yn gweddïo yn sefyll yn yr afon rewllyd. Un diwrnod, wedi rhewi at ei esgyrn, anfonodd yr Asa ifanc i nôl pentewyn llosg i’w gynhesu. Daeth Asa’n ôl yn cario marwor byw yn ei ffedog, ac ni losgwyd na’r bachgen na’r brethyn. Felly y gwyddai Cyndeyrn am sancteiddrwydd ei ddisgybl.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Wedi brwydr Arfderydd yn 573, galwyd Cyndeyrn adref i’r Gogledd, a gwnaed Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth. Ohono ef y cafodd yr esgobaeth a’r ddinas eu henw Saesneg, St Asaph. Bu farw yn 596.FfynonellauAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Diwrnod Asa yw 1 Mai, dydd ei farw, ac yn y calendr Catholig i Gymru fe’i cofir bellach ar 5 Mai. Anrhydeddir ef yn yr eglwysi Catholig ac Uniongred, ac mae emyn-dôn yn dwyn yr enw St Asaph.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.