Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Malo

Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:Bili, Buchedd Malo, y 9fed ganrif) O Went i Sant-Maloù Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Malo, paentiad yn eglwys Léhon yn Llydaw
Sant Malo, paentiad yn eglwys Léhon yn Llydaw · Llun: Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Mab Llancarfan oedd Malo a roddodd ei enw i un o borthladdoedd mawr Ffrainc. Fe’i ganed ym mynachlog Bro Morgannwg, bu’n hwylio gyda Brendan ac roedd yn gefnder i Samson. Croesodd i Lydaw a dod yn esgob cyntaf Aleth, ac mae dinas gaerog Saint-Malo yn dwyn ei enw o hyd. Mae’n un o saith sant sylfaenol Llydaw, ac yng Nghymru fe’i cofir fel Mechell, sant Llanfechell ym Môn.

PrydTua 520 hyd 621
Ganed ynLlancarfan, Bro Morgannwg
Ei gefnderSamson o Dol
EsgobAleth, Saint-Malo heddiw
Dydd gŵyl15 Tachwedd

Ei eni yn y fynachlog#

Roedd Malo’n fab i Derwela, chwaer Amwn Ddu, ac felly’n gefnder i Sant Samson. Roedd ei deulu’n byw ger mynachlog fawr Llancarfan, a dywed hanes ei fywyd iddo gael ei eni yn y fynachlog ei hun ar noswyl y Pasg a’i fedyddio gan yr abad. Fe’i rhoddwyd yng ngofal yr abad yn blentyn bach, a gwnâi wyrthiau hyd yn oed yn fachgen. Ymbiliodd ei rieni arno i ddod adref, ond ni fynnai adael y mynaich. Fe’i hordeiniwyd yn offeiriad a’i wneud yn bregethwr, ac efallai iddo hefyd gael ei wneud yn esgob yn Llancarfan. Ychwanega Wicipedia iddo gael ei addysg yn Llanilltud Fawr, ysgol fawr Illtud.

Gyda Brendan ar y môr#

Cofir Malo yn anad dim fel hoff ddisgybl Brendan y Mordwywr, y sant o Iwerddon y daeth ei fordeithiau’n enwog drwy Ewrop. Mae Mordaith Sant Brendan yn adrodd sut yr hwyliodd Brendan, Malo a’u cymdeithion tua’r gorllewin a chael Ynys y Gwynfydedig. Ar ail fordaith dywedir iddynt ymweld â Cézembre, oddi ar arfordir Llydaw, ac ag Orkney ac ynysoedd gogledd yr Alban.

Esgob Aleth#

O’r diwedd hwyliodd Malo i Lydaw gyda chwmni o fynaich. Yn Aleth, ar aber afon Rance, gwasanaethodd dan hen feudwy o’r enw Aaron, a phan fu farw Aaron yn 544 cymerodd Malo ofal y fro gyfan. Fe’i cysegrwyd yn esgob cyntaf Aleth, y lle a elwir heddiw’n Saint-Servan, ac adroddir llawer o wyrthiau amdano yno. Yn ei henaint gadawodd am gyfnod, ond ymbiliodd y bobl arno i ddod yn ôl, a dychwelodd atynt.

Y fordaith olaf#

Gan deimlo bod diwedd ei oes yn agos, aeth Malo ati i dreulio’i ddyddiau olaf mewn gweddi a phenyd. Bu farw mewn henaint mawr ar fordaith o Aleth i dalaith Saintonge, ger Archingeay, a chedwir ei ŵyl ar 15 Tachwedd. Ysgrifennwyd Buchedd iddo yn y nawfed ganrif, ac un arall gan Bili, clerc o Aleth, tua 870.

Saint-Malo a’r Malvinas#

Tyfodd y wladfa a sefydlodd Malo dros y canrifoedd yn dref, a’r dref yn ddinas Saint-Malo, cartref rhai o forwyr dewraf Ffrainc. Mae’n un o saith arhosfan y Tro Breizh, y bererindod o gwmpas y saith sant sylfaenol. Yn 1764 enwodd Louis Antoine de Bougainville Ynysoedd y Falklands yn Îles Malouines ar ôl eu gwladfawyr cyntaf, morwyr a physgotwyr o Saint-Malo, ac o’r enw Ffrangeg hwnnw daw’r un Sbaeneg, Islas Malvinas. Felly mae enw mynach o Lancarfan i’w glywed heddiw yn Ne’r Iwerydd.

Mechell o Fôn#

Mae llawer o eglwysi’n dwyn ei enw yn Llydaw a thrwy ogledd Ffrainc, Eglwys Gadeiriol Pontoise yn eu plith, ac eglwys San Macuto yn Rhufain. Yn yr Alban cysegrwyd Priordy Lesmahagow iddo. Yng Nghymru ef yw nawddsant St Maughans a Llanfaenor yn Sir Fynwy, a Llanfechell ym Môn, lle’i hadwaenir wrth ei enw Cymraeg, Mechell.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf