Dewi Sant yw nawddsant Cymru, a’r unig nawddsant o bedair cenedl yr ynysoedd hyn a aned yn y wlad y mae’n ei gwarchod. Mynach, athro ac esgob o’r chweched ganrif ydoedd, a’i eiriau olaf i’w bobl fu arwyddair Cymru byth er hynny: gwnewch y pethau bychain.
| Ganed | ar ben y clogwyn ger Mynyw, mewn storm, yn nechrau’r chweched ganrif |
|---|
| Tad | Sant, mab Ceredig, brenin Ceredigion |
|---|
| Mam | Non Santes |
|---|
| Ei athrawon | Illtud, yn ôl traddodiad, a Pheulin, yr ysgrifydd |
|---|
| Ei eglwys | Mynyw, Glyn Rhosyn, Tyddewi |
|---|
| Ei enw arall | Dewi Ddyfrwr |
|---|
| Bu farw | ar ddydd Mawrth, y cyntaf o Fawrth; rhoddir y flwyddyn fel arfer yn 589 |
|---|
| Dydd gŵyl | 1 Mawrth, Dydd Gŵyl Dewi, diwrnod cenedlaethol Cymru |
|---|
Non a geni Dewi
Adroddir ei hanes ym Muchedd Dewi a ysgrifennodd Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, tua 1090, ac ym Muchedd Dewi Gymraeg a ysgrifennwyd yn 1346 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi. Ei dad oedd Sant, mab i Geredig, brenin Ceredigion. Ei fam oedd Non, gwraig sanctaidd o Ddyfed.
Ddeng mlynedd ar hugain cyn geni Dewi, medd y Fuchedd, daeth Padrig Sant i Lyn Rhosyn a dymuno gwneud ei gartref yno, ond dywedodd angel wrtho fod y lle wedi’i gadw i blentyn nas ganed eto, a chroesodd Padrig i Iwerddon. Pan ddaeth amser Non, torrodd storm fawr dros yr arfordir, ond ar ben y clogwyn lle gorweddai hi tywynnai’r haul, a thorrodd ffynnon o ddŵr gloyw o’r ddaear. Mae adfeilion Capel Non a’i ffynnon sanctaidd yn sefyll o hyd ar y clogwyn uwchben y bae, dafliad carreg o Dyddewi. Aeth Non yn ddiweddarach i Lydaw, ac fe’i hanrhydeddir yn Dirinon, lle mae ei bedd.
Yr ysgol a’r pererin
Bedyddiwyd Dewi ym Mhorth Clais gan Elfyw, a magwyd ef yn Henfynyw, ger Aberaeron. Mae traddodiad yn ei enwi ymhlith disgyblion Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, ac mae ei Fuchedd yn adrodd iddo fynd ymlaen i astudio am ddeng mlynedd gyda Pheulin, yr ysgrifydd, a rhoi ei olwg yn ôl i’r hen athro.
Yna cychwynnodd i sefydlu eglwysi. Mae ei Fuchedd yn enwi deuddeg mynachlog a sefydlodd, o Ynys Wydrin i Raglan, Glasgwm a Llangyfelach, ac mae’r eglwysi sy’n dwyn ei enw, dros hanner cant o Landdewis, ar led de Cymru. Gyda’i gymdeithion Teilo a Phadarn aeth ar bererindod i Gaersalem, lle, medd y Fuchedd, y gwnaeth y patriarch ef yn archesgob a rhoi iddo allor, cloch a ffon.
Glyn Rhosyn
Daeth adref i Lyn Rhosyn, dyffryn afon fach Alun ger pen gorllewinol Cymru, a sefydlu ei fynachlog yno, ym Mynyw, Menevia mewn Lladin. Roedd ei reol ymhlith y llymaf yn yr oes. Tynnai ei fynachod yr aradr eu hunain, heb ychen. Bwytaent fara a llysiau ac yfed dŵr yn unig, fel y gelwid Dewi yn Ddewi Ddyfrwr. Gweithient mewn tawelwch a gweddïo drwy’r nos, a rhoi’r cyfan oedd ganddynt i’r tlawd, y weddw a’r dieithryn.
Synod Brefi
Daeth diwrnod enwocaf bywyd Dewi ym Mrefi, yng nghanol Ceredigion, pan gyfarfu esgobion, abadau a phobl y Brythoniaid mewn synod fawr. Roedd y dyrfa mor enfawr fel na ellid clywed neb a siaradai. Anfonasant am Ddewi. Daeth, taenu lliain ar y llawr a sefyll arno i bregethu, ac wrth iddo siarad cododd y tir dan ei draed yn fryn, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed, a disgynnodd colomen wen a glanio ar ei ysgwydd. Rhoddodd Dyfrig, yr hen archesgob, ei le iddo yn y fan a’r lle, a chyhoeddwyd Dewi yn ben esgob y Brythoniaid. Saif eglwys Llanddewi Brefi ar y bryn hwnnw heddiw.
Gwnewch y pethau bychain
Bu farw Dewi ym Mynyw ar ddydd Mawrth y cyntaf o Fawrth. Ar y Sul cyn hynny pregethodd ei bregeth olaf i’w bobl, ac mae Buchedd Dewi yn cadw ei eiriau:
Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.
Pregeth olaf Dewi Sant, ym Muchedd Dewi, 1346
‘Gwnewch y pethau bychain’ fu arwyddair Cymru byth er hynny: galwad i ddangos ffydd nid mewn geiriau mawr ond mewn caredigrwydd bach bob dydd.
Sant y genedl
Daeth Dewi yn sant Cymru gyfan. Mae’r cyntaf o’r Trioedd yn enwi Mynyw yn gyntaf o dair gorsedd frenhinol yr ynys, gydag Arthur yn ben teyrn a Dewi yn ben esgob. Yn y gerdd o’r ddegfed ganrif Armes Prydain, mae’r bardd yn rhagweld y dydd y cyfyd y Cymry ‘dan lumman glân Dewi’. Tua 1123 cyhoeddodd y Pab Callixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi’n gyfwerth ag un i Rufain, a thair ag un i Gaersalem, a dilynodd brenhinoedd a phererinion y ffordd tua’r gorllewin am ganrifoedd. Mae’r eglwys gadeiriol fawr, a ddechreuwyd yn 1181, yn eistedd ym mhant Glyn Rhosyn, o’r golwg i ysbeilwyr ar y môr, a Thyddewi yw’r ddinas leiaf ym Mhrydain.
Ar 1 Mawrth, Dydd Gŵyl Dewi, mae Cymru’n dathlu ei sant: â chennin Pedr a chennin, â chawl a bara brith, â phlant mewn gwisg Gymreig ac eisteddfodau ysgol, ac â gorymdeithiau drwy strydoedd Caerdydd a threfi ar draws y wlad. Roedd Shakespeare yn adnabod yr arfer bedwar can mlynedd yn ôl: yn Henry V, mae’r capten Cymreig Fluellen yn gwisgo ei genhinen ‘upon Saint Davy’s day’.