Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 589

Dewi Sant

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 589 (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090) Nawddsant Cymru Oes y Seintiau Saint a ffydd
Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch
Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Llun: Hchc2009, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Dewi Sant yw nawddsant Cymru, a’r unig nawddsant o bedair cenedl yr ynysoedd hyn a aned yn y wlad y mae’n ei gwarchod. Mynach, athro ac esgob o’r chweched ganrif ydoedd, a’i eiriau olaf i’w bobl fu arwyddair Cymru byth er hynny: gwnewch y pethau bychain.

Ganedar ben y clogwyn ger Mynyw, mewn storm, yn nechrau’r chweched ganrif
TadSant, mab Ceredig, brenin Ceredigion
MamNon Santes
Ei athrawonIlltud, yn ôl traddodiad, a Pheulin, yr ysgrifydd
Ei eglwysMynyw, Glyn Rhosyn, Tyddewi
Ei enw arallDewi Ddyfrwr
Bu farwar ddydd Mawrth, y cyntaf o Fawrth; rhoddir y flwyddyn fel arfer yn 589
Dydd gŵyl1 Mawrth, Dydd Gŵyl Dewi, diwrnod cenedlaethol Cymru

Non a geni Dewi

Adroddir ei hanes ym Muchedd Dewi a ysgrifennodd Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, tua 1090, ac ym Muchedd Dewi Gymraeg a ysgrifennwyd yn 1346 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi. Ei dad oedd Sant, mab i Geredig, brenin Ceredigion. Ei fam oedd Non, gwraig sanctaidd o Ddyfed.

Ddeng mlynedd ar hugain cyn geni Dewi, medd y Fuchedd, daeth Padrig Sant i Lyn Rhosyn a dymuno gwneud ei gartref yno, ond dywedodd angel wrtho fod y lle wedi’i gadw i blentyn nas ganed eto, a chroesodd Padrig i Iwerddon. Pan ddaeth amser Non, torrodd storm fawr dros yr arfordir, ond ar ben y clogwyn lle gorweddai hi tywynnai’r haul, a thorrodd ffynnon o ddŵr gloyw o’r ddaear. Mae adfeilion Capel Non a’i ffynnon sanctaidd yn sefyll o hyd ar y clogwyn uwchben y bae, dafliad carreg o Dyddewi. Aeth Non yn ddiweddarach i Lydaw, ac fe’i hanrhydeddir yn Dirinon, lle mae ei bedd.

Yr ysgol a’r pererin

Bedyddiwyd Dewi ym Mhorth Clais gan Elfyw, a magwyd ef yn Henfynyw, ger Aberaeron. Mae traddodiad yn ei enwi ymhlith disgyblion Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, ac mae ei Fuchedd yn adrodd iddo fynd ymlaen i astudio am ddeng mlynedd gyda Pheulin, yr ysgrifydd, a rhoi ei olwg yn ôl i’r hen athro.

Yna cychwynnodd i sefydlu eglwysi. Mae ei Fuchedd yn enwi deuddeg mynachlog a sefydlodd, o Ynys Wydrin i Raglan, Glasgwm a Llangyfelach, ac mae’r eglwysi sy’n dwyn ei enw, dros hanner cant o Landdewis, ar led de Cymru. Gyda’i gymdeithion Teilo a Phadarn aeth ar bererindod i Gaersalem, lle, medd y Fuchedd, y gwnaeth y patriarch ef yn archesgob a rhoi iddo allor, cloch a ffon.

Glyn Rhosyn

Daeth adref i Lyn Rhosyn, dyffryn afon fach Alun ger pen gorllewinol Cymru, a sefydlu ei fynachlog yno, ym Mynyw, Menevia mewn Lladin. Roedd ei reol ymhlith y llymaf yn yr oes. Tynnai ei fynachod yr aradr eu hunain, heb ychen. Bwytaent fara a llysiau ac yfed dŵr yn unig, fel y gelwid Dewi yn Ddewi Ddyfrwr. Gweithient mewn tawelwch a gweddïo drwy’r nos, a rhoi’r cyfan oedd ganddynt i’r tlawd, y weddw a’r dieithryn.

Synod Brefi

Daeth diwrnod enwocaf bywyd Dewi ym Mrefi, yng nghanol Ceredigion, pan gyfarfu esgobion, abadau a phobl y Brythoniaid mewn synod fawr. Roedd y dyrfa mor enfawr fel na ellid clywed neb a siaradai. Anfonasant am Ddewi. Daeth, taenu lliain ar y llawr a sefyll arno i bregethu, ac wrth iddo siarad cododd y tir dan ei draed yn fryn, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed, a disgynnodd colomen wen a glanio ar ei ysgwydd. Rhoddodd Dyfrig, yr hen archesgob, ei le iddo yn y fan a’r lle, a chyhoeddwyd Dewi yn ben esgob y Brythoniaid. Saif eglwys Llanddewi Brefi ar y bryn hwnnw heddiw.

Gwnewch y pethau bychain

Bu farw Dewi ym Mynyw ar ddydd Mawrth y cyntaf o Fawrth. Ar y Sul cyn hynny pregethodd ei bregeth olaf i’w bobl, ac mae Buchedd Dewi yn cadw ei eiriau:

Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.

Pregeth olaf Dewi Sant, ym Muchedd Dewi, 1346

‘Gwnewch y pethau bychain’ fu arwyddair Cymru byth er hynny: galwad i ddangos ffydd nid mewn geiriau mawr ond mewn caredigrwydd bach bob dydd.

Sant y genedl

Daeth Dewi yn sant Cymru gyfan. Mae’r cyntaf o’r Trioedd yn enwi Mynyw yn gyntaf o dair gorsedd frenhinol yr ynys, gydag Arthur yn ben teyrn a Dewi yn ben esgob. Yn y gerdd o’r ddegfed ganrif Armes Prydain, mae’r bardd yn rhagweld y dydd y cyfyd y Cymry ‘dan lumman glân Dewi’. Tua 1123 cyhoeddodd y Pab Callixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi’n gyfwerth ag un i Rufain, a thair ag un i Gaersalem, a dilynodd brenhinoedd a phererinion y ffordd tua’r gorllewin am ganrifoedd. Mae’r eglwys gadeiriol fawr, a ddechreuwyd yn 1181, yn eistedd ym mhant Glyn Rhosyn, o’r golwg i ysbeilwyr ar y môr, a Thyddewi yw’r ddinas leiaf ym Mhrydain.

Ar 1 Mawrth, Dydd Gŵyl Dewi, mae Cymru’n dathlu ei sant: â chennin Pedr a chennin, â chawl a bara brith, â phlant mewn gwisg Gymreig ac eisteddfodau ysgol, ac â gorymdeithiau drwy strydoedd Caerdydd a threfi ar draws y wlad. Roedd Shakespeare yn adnabod yr arfer bedwar can mlynedd yn ôl: yn Henry V, mae’r capten Cymreig Fluellen yn gwisgo ei genhinen ‘upon Saint Davy’s day’.

Y stori lawn

Erthygl · 32 mun

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Erthygl · 11 mun

Padrig Sant, y Brython o Gymru

Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.

Erthygl · 11 mun

Joseff o Arimathea yn dod i Brydain

Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Erthygl · 6 mun

Ysgolion hynaf Prydain

Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.

Ar y llinell amser

  1. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi
  2. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  3. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  4. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  5. Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

    Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf