

Oes y Seintiau
Llanddewi Brefi
Yma, yn ôl traddodiad Cymru, cododd y tir dan draed Dewi Sant wrth iddo bregethu i synod fawr Brefi, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed.
Llun: Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Hchc2009, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanddewi Brefi: eglwys Dewi ar afon Brefi
Llanddewi Brefi
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- ddewi Dewi Santo Dewi (treiglad meddal: d → dd)
- Brefi afon Brefi
Llanddewi Brefi, ym mryniau Ceredigion ger y Teifi, yw’r lle y llefarodd Dewi Sant yn Synod Brefi ac y cododd y ddaear dano fel y gallai pawb ei glywed. Saif eglwys Dewi ar yr union dwmpath hwnnw, ac mae’r pentref wedi dwyn ei enw byth ers hynny.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.Llanddewi Brefi ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ceredigion, tua 4 milltir i’r de o Dregaron, a sefydlwyd tua’r 6ed ganrif, gyda thua 500 o bobl; fe’i henwir ar ôl Afon Brefi, un o ledneintiau’r Teifi; er nad yw’n fawr mae ganddo ran bwysig yn hanes Cristnogaeth yng Nghymru: yn ôl traddodiad cynhaliodd Dewi Sant Synod Brefi yma; mae eglwys y plwyf, o’r 12fed ganrif, yn arddangos cerflun ohono; fe’i codwyd ar y twyn lle dywedir i’r ddaear godi dan draed Dewi fel y gallai’r bobl ymgynnull ei glywed yn gliriach.Llanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 33044): y pentref yw canol un o blwyfi mwyaf Cymru; mae gan Eglwys Dewi un o dyrau eglwys canoloesol gorau Sir Aberteifi ac fe’i codwyd ar safle clas pwysig o’r Oesoedd Canol cynnar; cododd y ddaear dan Ddewi yn Synod Brefi, ar y twmpath lle saif yr eglwys; sefydlodd yr Esgob Bek goleg o ganoniaid yma a barhaodd hyd y Diwygiad; ddechrau’r 19eg ganrif roedd y pentref i fod yn gartref i Goleg Dewi Sant newydd yr Esgob Burgess, ond dewiswyd Llanbedr Pont Steffan yn lle hynny.
| Synod | Brefi, yn y 6ed ganrifFfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.Llanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. |
|---|---|
| Caer Rufeinig | Bremia, tua OC 73 i 77FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi. |
| Eglwys | Dewi Sant, ar safle clas cynnarFfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 33044): y pentref yw canol un o blwyfi mwyaf Cymru; mae gan Eglwys Dewi un o dyrau eglwys canoloesol gorau Sir Aberteifi ac fe’i codwyd ar safle clas pwysig o’r Oesoedd Canol cynnar; cododd y ddaear dan Ddewi yn Synod Brefi, ar y twmpath lle saif yr eglwys; sefydlodd yr Esgob Bek goleg o ganoniaid yma a barhaodd hyd y Diwygiad; ddechrau’r 19eg ganrif roedd y pentref i fod yn gartref i Goleg Dewi Sant newydd yr Esgob Burgess, ond dewiswyd Llanbedr Pont Steffan yn lle hynny. |
Bremia ar Sarn Helen
Ymhell cyn Dewi, cododd y Rhufeiniaid gaer yma ar y ffordd a elwid yn ddiweddarach yn Sarn Helen, yn rhedeg tua’r gogledd o fwyngloddiau aur Dolaucothi. Ymysg ei garsiwn roedd milwyr o Asturias yn Sbaen, a chafodd y gaer ei henw, Bremia, o afon fach Brefi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Synod Brefi
Yn y chweched ganrif cyfarfu arweinwyr eglwys Cymru yma i ateb dysgeidiaeth Pelagius: Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a’r Dewi ifanc yn eu plith. Pan gododd Dewi i lefaru, dywedir i’r ddaear godi dan ei draed yn fryn, fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.Llanddewi Brefi ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ceredigion, tua 4 milltir i’r de o Dregaron, a sefydlwyd tua’r 6ed ganrif, gyda thua 500 o bobl; fe’i henwir ar ôl Afon Brefi, un o ledneintiau’r Teifi; er nad yw’n fawr mae ganddo ran bwysig yn hanes Cristnogaeth yng Nghymru: yn ôl traddodiad cynhaliodd Dewi Sant Synod Brefi yma; mae eglwys y plwyf, o’r 12fed ganrif, yn arddangos cerflun ohono; fe’i codwyd ar y twyn lle dywedir i’r ddaear godi dan draed Dewi fel y gallai’r bobl ymgynnull ei glywed yn gliriach.
Rhodd Dyfrig
Cafodd Dyfrig, yr esgob hynaf, ei gyffwrdd gymaint gan eiriau Dewi, meddir, nes rhoi iddo brif esgobaeth Caerllion, a gludodd Dewi i Dyddewi, tra ymddeolodd Dyfrig ei hun i Ynys Enlli.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Yr ych a frefodd
Dywed hen stori arall, a adroddir yn y gerdd o’r ddeuddegfed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog, fod dau ychen wedi llusgo’r cerrig i eglwys Dewi. Pan syrthiodd un, brefodd y llall naw gwaith, mor nerthol nes hollti bryn Foel Allt yn ddau i adael iddo fynd heibio, ac felly y galwyd y lle yn Frefi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Yr eglwys heddiw
Mae gan Eglwys Dewi un o dyrau canoloesol gorau Ceredigion a cherflun o Ddewi y tu mewn. Gwnaeth yr Esgob Thomas Bek hi’n goleg o ganoniaid, a barhaodd hyd y Diwygiad. Mae’r pentref o’i chwmpas yn Gymraeg ei iaith yn bennaf o hyd.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 33044): y pentref yw canol un o blwyfi mwyaf Cymru; mae gan Eglwys Dewi un o dyrau eglwys canoloesol gorau Sir Aberteifi ac fe’i codwyd ar safle clas pwysig o’r Oesoedd Canol cynnar; cododd y ddaear dan Ddewi yn Synod Brefi, ar y twmpath lle saif yr eglwys; sefydlodd yr Esgob Bek goleg o ganoniaid yma a barhaodd hyd y Diwygiad; ddechrau’r 19eg ganrif roedd y pentref i fod yn gartref i Goleg Dewi Sant newydd yr Esgob Burgess, ond dewiswyd Llanbedr Pont Steffan yn lle hynny.Llanddewi Brefi ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ceredigion, tua 4 milltir i’r de o Dregaron, a sefydlwyd tua’r 6ed ganrif, gyda thua 500 o bobl; fe’i henwir ar ôl Afon Brefi, un o ledneintiau’r Teifi; er nad yw’n fawr mae ganddo ran bwysig yn hanes Cristnogaeth yng Nghymru: yn ôl traddodiad cynhaliodd Dewi Sant Synod Brefi yma; mae eglwys y plwyf, o’r 12fed ganrif, yn arddangos cerflun ohono; fe’i codwyd ar y twyn lle dywedir i’r ddaear godi dan draed Dewi fel y gallai’r bobl ymgynnull ei glywed yn gliriach.Llanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



