Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Llanddewi Brefi

Yma, yn ôl traddodiad Cymru, cododd y tir dan draed Dewi Sant wrth iddo bregethu i synod fawr Brefi, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed.

Llun: Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Hchc2009, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 545 52.180° N, 3.957° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llanddewi Brefi: eglwys Dewi ar afon Brefi

Llanddewi Brefi

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • ddewi Dewi Santo Dewi (treiglad meddal: d → dd)
  • Brefi afon Brefi

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llanddewi Brefi, ym mryniau Ceredigion ger y Teifi, yw’r lle y llefarodd Dewi Sant yn Synod Brefi ac y cododd y ddaear dano fel y gallai pawb ei glywed. Saif eglwys Dewi ar yr union dwmpath hwnnw, ac mae’r pentref wedi dwyn ei enw byth ers hynny.

SynodBrefi, yn y 6ed ganrif
Caer RufeinigBremia, tua OC 73 i 77
EglwysDewi Sant, ar safle clas cynnar

Bremia ar Sarn Helen

Ymhell cyn Dewi, cododd y Rhufeiniaid gaer yma ar y ffordd a elwid yn ddiweddarach yn Sarn Helen, yn rhedeg tua’r gogledd o fwyngloddiau aur Dolaucothi. Ymysg ei garsiwn roedd milwyr o Asturias yn Sbaen, a chafodd y gaer ei henw, Bremia, o afon fach Brefi.

Synod Brefi

Yn y chweched ganrif cyfarfu arweinwyr eglwys Cymru yma i ateb dysgeidiaeth Pelagius: Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a’r Dewi ifanc yn eu plith. Pan gododd Dewi i lefaru, dywedir i’r ddaear godi dan ei draed yn fryn, fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd.

Rhodd Dyfrig

Cafodd Dyfrig, yr esgob hynaf, ei gyffwrdd gymaint gan eiriau Dewi, meddir, nes rhoi iddo brif esgobaeth Caerllion, a gludodd Dewi i Dyddewi, tra ymddeolodd Dyfrig ei hun i Ynys Enlli.

Yr ych a frefodd

Dywed hen stori arall, a adroddir yn y gerdd o’r ddeuddegfed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog, fod dau ychen wedi llusgo’r cerrig i eglwys Dewi. Pan syrthiodd un, brefodd y llall naw gwaith, mor nerthol nes hollti bryn Foel Allt yn ddau i adael iddo fynd heibio, ac felly y galwyd y lle yn Frefi.

Yr eglwys heddiw

Mae gan Eglwys Dewi un o dyrau canoloesol gorau Ceredigion a cherflun o Ddewi y tu mewn. Gwnaeth yr Esgob Thomas Bek hi’n goleg o ganoniaid, a barhaodd hyd y Diwygiad. Mae’r pentref o’i chwmpas yn Gymraeg ei iaith yn bennaf o hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf