Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Llangeitho

Y pentref yng Ngheredigion lle bu Daniel Rowland yn pregethu am dros hanner can mlynedd. Deuai miloedd o bob rhan o Gymru ar Suliau cymun, ac mae ei gerflun yn sefyll y tu allan i Gapel Gwynfil.

Llun: Daniel Rowland, Llangeitho · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1735 52.219° N, 4.021° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llangeitho: eglwys Ceitho, un o bum sant o frodyr

Llangeitho

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • geitho Ceitho Santo Ceitho (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Llangeitho ym mhen uchaf Dyffryn Aeron yng Ngheredigion, tua phedair milltir i’r gorllewin o Dregaron. Yn y 18fed ganrif hon oedd calon y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru, a thyrrai pobl yn eu miloedd o bob rhan o’r wlad i wrando ar Daniel Rowland yn pregethu.

Daniel Rowland1713–1790
Capel cyntafTua 1760
Cerflun Rowland1883

Sant Ceitho

Enwir yr eglwys a’r plwyf ar ôl Sant Ceitho, a gerllaw mae Ffynnon Geitho, y dywedir bod ei dŵr yn oer yn yr haf ac yn gynnes yn y gaeaf.

Daniel Rowland

Roedd Daniel Rowland yn gurad Llangeitho a Nantcwnlle. Tua 1735 trodd pregethu Griffith Jones, Llanddowror, ei fywyd, ac am 55 mlynedd bu’n un o brif bregethwyr Cymru, ac yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd gyda Howel Harris a William Williams.

Dros y Mynydd Bach

Deuai pererinion o mor bell ag Arfon a Llŷn. Bob yn ail fis hwylient mewn cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog i Aberystwyth, cerdded ar y Sadwrn dros y Mynydd Bach i Langeitho, gorffwys wrth ffynnon ar y mynydd, a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

Y capel yn Llangeitho

Tua 1760 codwyd capel i Rowland yn y pentref, a daeth yn adnabyddus drwy Gymru; dilynodd capeli mwy yn 1764 ac 1814. Erbyn 1770 dywedid bod ei gynulleidfaoedd dros fil, fel y bu’n rhaid iddo bregethu yn yr awyr agored.

Neidio o lawenydd

Daeth y diwygiad cryfaf yn 1762, â gorfoleddu, dawnsio a neidio o lawenydd, ac ysgrifennodd William Williams Pantycelyn i’w amddiffyn. Ymhlith y rhai a drowyd gan bregethu Rowland roedd y Thomas Charles ifanc o’r Bala.

Ymweld

Mae Rowland yn gorwedd yn y pentref, ac o flaen Capel Gwynfil saif ei gerflun marmor o 1883 gan Edward Griffiths o Gaer. Gerllaw mae plasdy’r Cwrt Mawr, lle casglodd J. H. Davies Lawysgrifau Cwrtmawr, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf