Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1713–1790

Daniel Rowland

Gyda Howel Harris, arweinydd y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Cerddai miloedd ar draws Cymru i’w glywed yn pregethu yn Llangeitho yng Ngheredigion.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1713–1790 (wedi’i gofnodi) Pregethwr mawr Llangeitho Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Daniel Rowland, Llangeitho
Daniel Rowland, Llangeitho · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Daniel Rowland o Langeitho oedd pregethwr mwyaf y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Am fwy na hanner canrif denodd filoedd i bentref bach ym mryniau Ceredigion, nes i Langeitho ddod yn galon Methodistiaeth Cymru, a chyda Howell Harris a William Williams Pantycelyn newidiodd fywyd ysbrydol ei genedl.

Ganed1713, Pantybeudy, Nantcwnlle
Ei urddoDiacon 1734, offeiriad 1735
TrobwyntTua 1735, dan Griffith Jones
Ei gyd-arweinwyrHowell Harris a William Williams
Ei eglwysLlangeitho, Ceredigion
Bu farw16 Hydref 1790

Mab o Nantcwnlle#

Ganed Daniel yn 1713 ym Mhantybeudy ym mhlwyf Nantcwnlle, Ceredigion, mab Daniel a Janet Rowland; daliai ei dad fywiolaethau Nantcwnlle a Llangeitho. Yn ôl traddodiad cafodd ysgol yn Henffordd. Wedi ei urddo’n ddiacon yn 1734 ac yn offeiriad yn 1735, daeth yn gurad yn y ddau blwyf hynny, ac yn 1734 priododd Eleanor Davies o Gaer-llugest.

Llais gras#

Tua 1735 clywodd y mawr Griffith Jones o Landdowror yn pregethu, a newidiwyd ei fywyd. Ar y dechrau taranai yn erbyn pechod a barn Duw, ond ar gyngor Philip Pugh daeth i bregethu gras, ac wrth i’w weinidogaeth aeddfedu soniai fwyfwy am waith achubol Crist ar y Groes. Yn 1737 cyfarfu â Howell Harris, a gyda’i gilydd gyrasant y diwygiad mawr yng Nghymru yn ei flaen.

Llangeitho#

Teithiai Rowland ar hyd a lled y wlad yn pregethu, ond Llangeitho oedd ei gartref a’i bulpud. Erbyn 1770 dywedid bod ei gynulleidfaoedd dros fil, gormod i unrhyw adeilad, fel y pregethai yn yr awyr agored. Ar Sul y Cymun tyrrai miloedd yno o bob cwr o Gymru, ac am flynyddoedd lawer Llangeitho oedd Mecca’r Methodistiaid Cymreig.

Dros y Mynydd Bach#

Deuai pererinion hyd yn oed o Arfon a Llŷn. Bob ail fis hurient gychod pysgota yn Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog a hwylio i Aberystwyth ddydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent dros y Mynydd Bach i Langeitho, gan orffwys wrth ffynnon ar y mynydd ddwy filltir o’r pentref, ac aent adref yr un ffordd nos Sul.

Ffyddlon i’w bobl#

Tua 1763 cymerodd yr Eglwys ei guradiaeth oddi arno, ac ymbiliodd pobl Nantcwnlle yn ofer am ei gael yn ôl. Cododd dŷ cwrdd, yr Eglwys Newydd, ger eglwys blwyf Llangeitho, ac yno yr arhosodd gyda’i bobl, er iddo gael cynnig bywoliaeth gysurus Trefdraeth yn Sir Benfro yn 1769.

Pregethau ac emynau#

Daeth llyfrau o’i bregethau allan o 1739 ymlaen, a throswyd rhai i’r Saesneg. Un o’r enwocaf yw ‘Llais y Prynwr’. Ysgrifennodd emynau i gasgliadau cyntaf y Methodistiaid, yn arloeswr yr emyn Cymraeg cyn i Bantycelyn ddechrau, ac yn 1744 trodd Holy War Bunyan i’r Gymraeg. Bu farw ar 16 Hydref 1790 a’i gladdu yn Llangeitho, yn 77 oed.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Y diwygiad Methodistaidd

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

    Y diwygiad Methodistaidd

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf