Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1714–1773

Hywel Harris

Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1714–1773 (wedi’i gofnodi) Diwygiwr Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Portread wedi’i ysgythru o Howell Harris o’r ochr
Portread wedi’i ysgythru o Howell Harris o’r ochr · Llun: John Thomas, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Howel Harris o Drefeca oedd calon danllyd y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru, y pregethwr Methodistaidd cyntaf i fynd â’r efengyl i’r awyr agored. Marchogodd hyd a lled Cymru yn pregethu yn Gymraeg, casglodd y dychweledigion i’r seiat, sefydlodd Deulu Trefeca, a deffrôdd genedl. Cred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.

Ganed23 Ionawr 1714, Trefeca, ger Talgarth
Y trobwyntY Sulgwyn 1735
Ei gyd-arweinwyrDaniel Rowland, Pantycelyn, George Whitefield
SefydloddY seiat; Teulu Trefeca, 1752
PriododdAnne Williams o Ysgrîn, 1744
Bu farw21 Gorffennaf 1773; claddwyd yn Nhalgarth

Bachgen o Drefeca#

Ganed Hywel yn Nhrefeca, ger Talgarth ym Mrycheiniog, ar 23 Ionawr 1714, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powell, neu Harris, saer a ddaethai o Langadog, a Susanna Powell o Drefeca-fach. Llwyddodd ei frodyr hefyd: cododd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog. Addysgwyd Hywel yn yr academi yn Llwyn-llwyd ac o 1732 hyd 1735 cadwodd ysgol yn Llan-gors a Llangasti.

Y newid mawr#

Ar Sul y Blodau 1735 pregethodd ficer Talgarth, Pryce Davies, ar yr angen i ddod at y Cymun, ac aeth ei eiriau at galon yr ysgolfeistr ifanc. Dilynodd wythnosau o chwilio, ac yn y Cymun ar y Sulgwyn cafodd Harris lawenydd mawr a sicrwydd o drugaredd. Dechreuodd ar unwaith ddweud wrth eraill, gan gynnal cyfarfodydd yn ei gartref ac ymweld â’r tlodion yn eu bythynnod.

Pregethwr yr awyr agored#

Ac yntau heb ei ordeinio, ni allai bregethu o’r pulpudau, felly pregethai lle bynnag y deuai pobl ynghyd: mewn tai, yn y caeau ac yn yr awyr agored. Daeth yn bregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf, gan farchogaeth drwy Gymru gyfan a wynebu tyrfaoedd dig yn aml, ond ni throdd yn ôl erioed. O 1738 safodd y sgweier Marmaduke Gwynne wrth ei ochr.

Tad y seiat#

Casglodd Harris y rhai a gyffyrddwyd gan ei bregethu i gymdeithasau bychain, y seiadau, lle deuent ynghyd i astudio’r Beibl a helpu ei gilydd yn y bywyd Cristnogol; daeth y seiat yn asgwrn cefn Methodistiaeth Cymru. Yn 1737 cyfarfu â Daniel Rowland, Llangeitho, a dechreuodd y ddau gydweithio; ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn. Yn 1742 unwyd eu seiadau yn un Gymdeithasfa.

Cyfaill Whitefield a Wesley#

Ysgrifennodd y pregethwr o Sais George Whitefield ato yn 1738: “Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd.” Cyfarfuant yn 1739, a daeth Harris i adnabod John Wesley yr un flwyddyn. Yn 1743 pregethodd ef a Whitefield ochr yn ochr yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion a Chasnewydd i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg.

Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd, a disgleirio fel yr haul yn nheyrnas dy Dad nefol.

George Whitefield at Howel Harris, 1738

Teulu Trefeca#

Ar 18 Mai 1744 priododd Anne Williams o Ysgrîn yn Sir Faesyfed, a deithiai’n aml gydag ef ar ei genhadaeth. Yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu Teulu Trefeca, cymuned Gristnogol a ddaeth i fyw a gweithio yno. Ffermiai rhai y tir; gweithiai eraill yn gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu; a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli. Argraffodd gwasg Trefeca lyfrau Cymraeg am flynyddoedd wedyn.

Ffermwr a chapten#

Carai Harris y tir ac roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog yn 1755, y gyntaf o’i bath yng Nghymru. Pan ofnid ymosodiad o Ffrainc yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd, cododd gwmni o filwyr o blith y Teulu a gwasanaethu’n gapten arnynt ym Milisia Brycheiniog.

Ei flynyddoedd olaf#

O 1762 roedd yn pregethu ac yn ymweld â’r seiadau unwaith eto. Croesawodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca yn 1768 i hyfforddi pregethwyr. Bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu wrth ganllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; dywedir i ryw ugain mil o bobl ddod i’w angladd, a chanodd Pantycelyn farwnad iddo.

Un o wneuthurwyr y Gymru fodern#

Deffrôdd ei bregethu werin Cymru a dangos iddynt eu doniau ysbrydol eu hunain. Daeth ei gartref yn Goleg Trefeca, canolfan fawr i Fethodistiaeth Cymru, a heddiw mae amgueddfa yno er cof amdano.

Yr oedd, yn wir, yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern … y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.

Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Y diwygiad Methodistaidd

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

    Y diwygiad Methodistaidd
  2. Teulu Trefeca

    Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

    Teulu Trefeca

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf