Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1714–1782

Richard Wilson

Peintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1714–1782 (wedi’i gofnodi) Tad peintio tirluniau Prydain Oes yr Adfywiad Celf a chynllunio
★ Y Cymro cyntaf Fe’i gelwir yn dad peintio tirluniau Prydain
Richard Wilson
Richard Wilson · Llun: Wikimedia Commons · Anton Raphael Mengs, Parth cyhoeddus

Gelwir Richard Wilson o Benegoes yn dad tirlunio Prydain. Ef oedd yr arlunydd Prydeinig mawr cyntaf i wneud y tir ei hun yn destun iddo, un o sefydlwyr yr Academi Frenhinol, a’r cyntaf i ddangos harddwch Cymru i’r byd mewn paent. Geilw Gwyddoniadur Cymru ef yr arlunydd disgleiriaf a gynhyrchodd Cymru erioed.

GanedAwst 1714, rheithordy Penegoes, ger Machynlleth
Ei deuluWilsoniaid Trefeglwys, hen deulu o Arwystli
Ei hyfforddiantYn Llundain, o 1729
Yn yr Eidal1750 hyd 1757
Ei anrhydeddUn o sefydlwyr yr Academi Frenhinol, 1768
Bu farw15 Mai 1782, Colomendy, ger yr Wyddgrug

Mab o Sir Drefaldwyn#

Ganed Richard yn rheithordy Penegoes, ger Machynlleth, mab John Wilson, y rheithor, a’i wraig Alice o deulu Wynne Coed-llai ger yr Wyddgrug. Pobl ei dad oedd Wilsoniaid Bwlch-y-llyn a’r Ffinnant yn Nhrefeglwys, hen deulu Cymreig o Arwystli, a daeth ei gefnder Charles Pratt yn Arglwydd Ganghellor Lloegr. Roedd ei dad wedi bod yn Rhydychen ac mae’n debyg mai ef a’i dysgodd, a threuliodd Richard ei fachgendod yn yr Wyddgrug.

Arlunydd portreadau yn Llundain#

Yn 1729, gyda chymorth Syr George Wynne, perthynas i’w fam, aeth i Lundain i ddysgu peintio portreadau dan Thomas Wright, ac ymhen chwe blynedd roedd ganddo’i fusnes ei hun. Daeth y teulu brenhinol ymhlith ei wrthrychau: yn 1748 peintiodd y darpar Frenin Siôr III a’i frawd Dug Efrog yn fechgyn. Peintiodd dirluniau hefyd, yn eu plith ddau i Ysbyty’r Plant Amddifaid yn 1746.

Yr Eidal#

Yn 1750 aeth i Fenis ac yn 1751 i Rufain, lle bu chwe blynedd, yn peintio yn Tivoli, ym Mryniau Alba ac ar hyd yr arfordir ger Napoli. Yno anogodd yr arlunwyr Joseph Vernet a Francesco Zuccarelli, o weld ei ddawn, iddo roi heibio bortreadau am dirluniau, a dyna a wnaeth. Peintiodd yr arlunydd Almaenig Anton Raphael Mengs ei bortread yn Rhufain; mae heddiw yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

Peintiwr y tir#

Yn ôl yn Llundain o 1757, daeth yn arlunydd Prydeinig mawr cyntaf i wneud tirlunio’n waith ei fywyd. Enillodd ei Destruction of the Children of Niobe, a beintiwyd i Ddug Cumberland, glod mawr a dod â chomisiynau gan dirfeddianwyr ledled y wlad. Yn Rhagfyr 1768 roedd yn un o sefydlwyr yr Academi Frenhinol, ac yn 1776 daeth yn llyfrgellydd iddi.

Cymru mewn paent#

Daeth ei ysbrydoliaeth yn gyfartal o’r Eidal ac o Gymru, ac ef oedd y cyntaf i weld harddwch ei wlad ei hun â llygad arlunydd. Ymhlith ei luniau Cymreig mawr mae Castell Caernarfon, Castell Dolbadarn, Afon Penegoes, Pont Dolgellau, Glyn Mawddach gyda Chader Idris, Castell Cilgerran a Dinas Brân.

Meistr y goleuni#

Fe’i rhestrir ymhlith tirlunwyr mawr Ewrop y ddeunawfed ganrif. Fel peintiwr goleuni dilynodd Claude a Cuyp, a pharatôdd y ffordd i Gainsborough, Constable, John Crome a Turner, a ddysgodd oll ganddo. Ymhlith ei ddisgyblion ei hun roedd yr arlunydd Cymreig Thomas Jones o Bencerrig.

Adref i’r Wyddgrug#

Yn 1781 daeth adref i Gymru, i Golomendy ger yr Wyddgrug, tŷ ei berthynas Catherine Jones, a beintiodd ei phortread. Bu farw yno ar 15 Mai 1782 ac mae wedi ei gladdu ym mynwent y Santes Fair, yr Wyddgrug. Mae ei luniau yn orielau pennaf Ewrop ac America.

Yr arlunydd disgleiriaf a gynhyrchodd Cymru erioed a’r cyntaf i werthfawrogi posibiliadau esthetig ei wlad.

Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf