Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1717–1791

William Williams Pantycelyn

Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1717–1791 (wedi’i gofnodi) Y Pêr Ganiedydd Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Portread wedi’i ysgythru o’r emynydd William Williams Pantycelyn
Portread wedi’i ysgythru o’r emynydd William Williams Pantycelyn · Llun: Unknown engraver, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

William Williams, a adwaenir wrth enw ei gartref fel Pantycelyn, yw emynydd mwyaf Cymru. Fe’i ganwyd yn 1717 yng Nghefn-coed, ym mhlwyf Llanfair-ar-y-bryn ger Llanymddyfri, yn Sir Gaerfyrddin. Anghydffurfwyr oedd ei deulu, a’r bwriad oedd iddo fod yn feddyg.

Yr alwad

Tua 1737, yn ŵr ifanc, clywodd Howell Harris yn pregethu ym mynwent Talgarth, a newidiodd ei fywyd. Daeth yn ddiacon yn Eglwys Loegr ac yn gurad yn Llanwrtyd, ond am ei fod yn pregethu fel Methodist ni fynnai’r esgob ei ordeinio’n offeiriad, ac o 1743 rhoddodd ei hun yn llwyr i’r diwygiad Methodistaidd, gyda Howell Harris a Daniel Rowland.

Am hanner canrif teithiodd ffyrdd Cymru ar gefn ceffyl, yn pregethu, yn dysgu ac yn gofalu am y seiadau. Dywedir iddo farchogaeth tua 150,000 o filltiroedd. Priododd Mary Francis, a gwnaethant eu cartref ym Mhantycelyn, y fferm a roddodd iddo ei enw.

Y Pêr Ganiedydd

Mae Cymru’n ei alw’n Bêr Ganiedydd. Ysgrifennodd tua 900 o emynau Cymraeg, gan ddechrau gyda’r casgliad Aleluia yn 1744, a rhagor yn Saesneg. Mae ei emynau’n llawn hiraeth, am daith yr enaid drwy’r anialwch i’r wlad addawedig, ac fe’u canwyd gan gynulleidfaoedd cyfan yn y diwygiadau mawr.

Arglwydd, arwain trwy’r anialwch / fi, bererin gwael ei wedd.

William Williams Pantycelyn, 1745

Yn Saesneg daeth yr emyn hwn yn ‘Guide me, O thou great Jehovah’. Wedi’i chanu ar y dôn Cwm Rhondda, a gyfansoddodd John Hughes yn 1907, fe’i clywir lle bynnag y daw’r Cymry ynghyd, o’r capeli i’r meysydd rygbi. Ysgrifennodd hefyd gerddi hir, yn eu plith Theomemphus, a llyfrau o gyfarwyddyd i’r seiadau. Bu farw yn 1791 ac fe’i claddwyd yn Llanfair-ar-y-bryn.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf