Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1719–1789

William Edwards

Saer maen a gweinidog hunanddysgedig o Eglwysilan a adeiladodd y bont ym Mhontypridd yn 1756, y bwa carreg unrhychwant hwyaf yn y byd.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1719–1789 (wedi’i gofnodi) Adeiladydd yr Hen Bont Oes yr Adfywiad Diwydiant a menter
★ Y cyntaf yn y byd Y bont fwa garreg un rhychwant hwyaf yn y byd, Pontypridd 1756
William Edwards, engrafiad gan William Skelton (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
William Edwards, engrafiad gan William Skelton (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Llun: Wikimedia Commons · William Skelton, Parth cyhoeddus

Dysgodd William Edwards, mab fferm o Eglwysilan uwchben afon Taf, ei hun i adeiladu a rhoi i’r byd un o’i ryfeddodau: yr Hen Bont ym Mhontypridd, yn ei dydd y bont garreg un rhychwant hiraf yn y byd. Am fwy na deugain mlynedd bu hefyd yn weinidog capel y Groes-wen, yn adeiladydd, fel y dywedodd ei gofiannydd, i’r ddau fyd.

GanedBedyddiwyd 8 Chwefror 1719, Tŷ Canol, Groes-wen, Eglwysilan
Ei grefftFfermwr, saer maen, adeiladydd pontydd
Ei alwadGweinidog capel y Groes-wen o 1745
Ei gampwaithYr Hen Bont, Pontypridd, 140 troedfedd mewn un rhychwant
Cododd hefydBrynbuga, Pontardawe, Aberafan, y Clas-ar-Wy, Treforys
Bu farw7 Awst 1789, Bryn-tail, y Groes-wen

Bachgen o’r Groes-wen#

Ganed William yn Nhŷ Canol, fferm yn y Groes-wen ym mhlwyf Eglwysilan, a’i fedyddio ar 8 Chwefror 1719, mab Edward Dafydd. Bu farw ei dad yn 1726 a magodd ei fam ef ym Mryn-tail, fferm arall yn y Groes-wen, a fu’n gartref iddo weddill ei oes. Ychydig o amser a fu i’r ysgol, ond câi wersi rhifyddeg gan gymydog gyda’r nos.

Y codwr waliau a’i dysgodd ei hun#

Roedd ganddo ddawn i adeiladu. Roedd ei waliau cerrig sychion mor daclus nes bod ffermwyr yr holl ardal am iddo godi a thrwsio’u rhai hwy. Yn ddiweddarach aeth i Gaerdydd, lle cododd efeiliau gof a dysgu tipyn o Saesneg, a chododd adeiladau diwydiannol eraill cyn i’w gyfle mawr ddod.

Gweinidog y Groes-wen#

Tua dwy ar hugain oed dechreuodd bregethu, dan ddylanwad Edmund Jones, yr “Hen Broffwyd”. Yn 1743 codwyd tŷ cwrdd bychan yn y Groes-wen, ac yn 1745 daeth y gynulleidfa’n eglwys Annibynnol a William Edwards yn un o’i gweinidogion. Gwasanaethodd hi weddill ei oes, gan ffermio ei dir a phregethu i’w bobl hyd y diwedd.

Y bont dros afon Taf#

Yn 1746, yn saith ar hugain oed, cytunodd i godi pont dros afon Taf ym Mhont-y-tŷ-pridd am £500 ac addo y safai am saith mlynedd. Safodd ei bont gyntaf, o dri bwa, am ddwy flynedd a hanner nes i lif mawr ddod i lawr o’r Bannau, yn cario coed cyfan a gronnodd yr afon ac ysgubo’r bwâu a’r pileri ymaith. Cadwodd ei air ac adeiladu eto. Syrthiodd ei ail bont, un bwa beiddgar, cyn ei gorffen. Daeth ei gyfeillion i’r adwy â’r modd i geisio unwaith eto.

Y tyllau yn y bont#

Hyd hynny roedd wedi dilyn cynlluniau dynion eraill; nawr lluniodd ei gynllun ei hun. Cadwodd yr un bwa ond ysgafnhau ei ysgwyddau drwy dyllu pob ochr â thri thwll crwn ac amrywio trwch y canllawiau, syniad a ddaeth, meddai, o astudio adeiladwaith Castell Caerffili. Wedi ei gorffen yn 1756, neidiodd y bont dros afon Taf mewn un bwa o 140 troedfedd, rhyw 42 troedfedd yn fwy na’r Rialto yn Fenis: hi oedd y bont un rhychwant hiraf yn y byd, a’r harddaf, meddai pobl.

Adeiladydd y galw mawr#

Lledodd ei enw drwy Gymru a bu galw mawr amdano. Cododd bontydd ym Mrynbuga, dros afon Tawe ym Mhontardawe a ger Treforys, ac yn y Betws, Dolau-hirion ger Llanymddyfri, Aberafan, Cil-y-cwm a’r Clas-ar-Wy. Cynlluniodd hefyd Dreforys, pentref diwydiannol Syr John Morris ger Abertawe. Dilynodd tri o’i feibion, Thomas, David ac Edward, ef yn adeiladwyr pontydd, a chododd dau ohonynt bont Casnewydd, a orffennwyd yn 1801, ac eraill yn Llandeilo, Rhydodyn a Bedwas.

Ei gymynrodd#

Bu farw William Edwards ym Mryn-tail ar 7 Awst 1789 a’i gladdu yn Eglwysilan, lle mae ei feddrod yn gofeb restredig. Mae ei bont yn sefyll o hyd, yn cario cerddwyr dros afon Taf; dathlodd ei phen-blwydd yn 250 oed yn 2005.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf