Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1723–1791

Richard Price

Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1723–1791 (wedi’i gofnodi) Cyfaill rhyddid Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
★ Y cyntaf yn y byd Daeth â theorem Bayes i’r byd, 1763
Richard Price
Richard Price · Llun: Wikimedia Commons · Benjamin West, Parth cyhoeddus

Galwyd Richard Price o Langeinwyr yn Gyfaill Dynolryw. Yn weinidog, athronydd a mathemategydd, rhoes i’r byd theorem ei gyfaill Thomas Bayes, gosododd yswiriant bywyd a phensiynau ar sail wyddonol, a phleidiodd annibyniaeth America mor rymus nes i Yale ei anrhydeddu ochr yn ochr â George Washington. Galwodd yr hanesydd John Davies ef y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed.

Ganed23 Chwefror 1723, Tyn-ton, Llangeinwyr, Morgannwg
Ei alwadGweinidog yn Newington Green a Hackney
AnrhydeddauCymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, 1765; rhyddid Llundain, 1776
Ei waith mawrObservations on the Nature of Civil Liberty, 1776
Anrhydeddwyd gydaGeorge Washington, Yale, 1781
Bu farw19 Ebrill 1791; claddwyd yn Bunhill Fields, Llundain

Mab o Langeinwyr#

Ganed Richard ar 23 Chwefror 1723 yn Nhyn-ton, ffermdy yn Llangeinwyr, tua phum milltir i’r gogledd o Ben-y-bont ar Ogwr. Roedd ei dad Rees Price yn weinidog Ymneilltuol dysgedig a gadwai academi yn Nhyn-ton, a thrwy ei waith codwyd dau gapel, yn y Betws ac ym Mhen-y-bont. Roedd y teulu’n ddiwylliedig ac yn gysurus; carai Richard gerdded a marchogaeth, a’i gyfnither oedd Ann Maddocks, y Ferch o Gefn Ydfa.

I Lundain#

Fe’i dysgwyd gan Samuel Jones ym Mhen-twyn a chan Vavasor Griffiths yn Chancefield ger Talgarth. Yn ddwy ar bymtheg aeth i Lundain, lle helpodd ei ewythr Samuel Price, cyfaill a chyd-weinidog Isaac Watts, gyda’i addysg, ac astudiodd yn academi Moorfields dan John Eames. Ar 16 Mehefin 1757 priododd Sarah Blundell, a’r flwyddyn ganlynol daeth yn weinidog tŷ cwrdd Newington Green, pentref y tu allan i Lundain y pryd hwnnw.

Athronydd yr iawn#

Yn 1758, ac yntau ond yn bymtheg ar hugain, cyhoeddodd ei Review of the Principal Questions in Morals, a ragflaenodd ddysgeidiaeth foesol hanfodol yr athronydd mawr Almaenig Immanuel Kant. Enillodd ei Four Dissertations yn 1767 ddoethuriaeth iddo o Aberdeen.

Theorem Bayes#

Pan fu farw ei gyfaill Thomas Bayes yn 1761, cymerodd Price ei bapurau ar debygolrwydd, eu golygu, eu cyhoeddi a’u datblygu. Gelwir y canlyniad heddiw yn theorem Bayes–Price, ac o’r gwaith hwn y tyfodd ei astudiaeth oes o siawns, bywyd ac yswiriant.

Tad yswiriant a phensiynau#

Gwnaeth ei waith ar flwydd-daliadau ef yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1765. Gosododd ei Reversionary Payments yn 1771 a’i Northampton Tables yswiriant a phensiynau ar sail wyddonol. Cynghorodd gymdeithas yr Equitable, a ddaeth dan ei arweiniad yn swyddfa gyntaf y byd i bennu premiymau yn ôl oed yr yswiriedig a chadw digon i gwrdd â phob hawliad i ddod. Dadleuodd hefyd dros bensiynau i’r henoed a chymorth i’r cleifion, ac yn 1789 gofynnodd pwyllgor o Dŷ’r Cyffredin iddo lunio’r tablau. Ceisiodd William Pitt ei gyngor ar y ddyled genedlaethol.

Cyfaill America#

Credai Price mewn rhyddid ym mhobman. Bum mis cyn y Datganiad Annibyniaeth cododd ei Observations on the Nature of Civil Liberty gwestiwn America i dir uchel hawl foesol. Gwerthwyd chwe deg mil o gopïau o fewn dyddiau, a dywedir i’r pamffled helpu’r Americanwyr i benderfynu datgan annibyniaeth. Rhoes Llundain ryddid y ddinas iddo, ac yn 1778 gwahoddodd y Gyngres ef i ddod i drefnu cyllid y taleithiau newydd.

Ei anrhydeddu wrth ochr Washington#

Yn 1781 gwnaeth Coleg Yale ef yn Ddoethur yn y Gyfraith, a’r unig ŵr arall a anrhydeddwyd felly y diwrnod hwnnw oedd George Washington. Bron yn sicr helpodd ei Importance of the American Revolution yn 1784 i lunio Cyfansoddiad America, ac ynddo condemniodd y fasnach gaethweision fel un “greulon, ddrygionus a dieflig”. Daeth Franklin, Jefferson, John ac Abigail Adams a Thomas Paine i’w weld, ac ymhlith ei gyfeillion roedd David Hume, Adam Smith a’r diwygiwr carchardai John Howard.

Athro Mary Wollstonecraft#

Daeth Mary Wollstonecraft, a agorodd ysgol yn Newington Green yn 1784, i’w glywed yn pregethu, ac yno y dechreuodd ei deffroad gwleidyddol. Drwy Price cyfarfu â’i chyhoeddwr, ac estynnodd ei Vindication of the Rights of Woman yn 1792 ei ddadleuon dros gydraddoldeb i fenywod.

Ei gymynrodd#

Bu farw Richard Price ar 19 Ebrill 1791 ac mae’n gorwedd ym Mynwent Bunhill Fields yn Llundain. Heddiw fe’i cofir yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn America fel un o bencampwyr mawr rhyddid, ac fel y meddyliwr mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed.

Richard Price oedd y meddyliwr mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed.

John Davies, hanesydd

Ar y llinell amser

  1. Richard Price a rhyddid

    Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

    Richard Price a rhyddid

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf