Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1776

Richard Price a rhyddid

Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

Llun: Richard Price, wedi’i baentio gan Benjamin West yn 1784, gyda llythyr gan Benjamin Franklin · Benjamin West, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1776 cyhoeddodd Richard Price o Langeinor ei Observations on the Nature of Civil Liberty, o blaid trefedigaethau America. Gwerthwyd chwe deg mil o gopïau o’r pamffled o fewn dyddiau.

Cyhoeddwyd1776
AwdurRichard Price o Langeinor
Gwerthiant60,000 o fewn dyddiau, ac argraffiad rhad ddwywaith cymaint

Pamffled dros America#

Dilynodd argraffiad rhad a werthodd ddwywaith cymaint eto. Dywedir i’r pamffled fod â rhan yn arwain yr Americanwyr i ddatgan eu hannibyniaeth.

Roedd Benjamin Franklin yn gyfaill agos iddo, ac yn 1778 gwahoddodd y Gyngres Gyfandirol Price i ddod i America. Gwrthododd.

Cariad at ein gwlad#

Ar 4 Tachwedd 1789 pregethodd Price A Discourse on the Love of our Country. Atebodd Edmund Burke ef yn ei Reflections on the Revolution in France, a dilynodd rhyfel mawr o bamffledi.

Richard Price#

Ganed Price ar 23 Chwefror 1723 yn Nhyn Ton, ffermdy yn Llangeinor, Morgannwg. Golygodd draethawd Thomas Bayes ar siawns a helpodd i sefydlu gwyddor yswiriant.

Y gofeb i Richard Price
Y gofeb i Richard Price · Llun: GrindtXX, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Bu farw ar 19 Ebrill 1791 ac mae’n gorwedd ym Mynwent Bunhill Fields, Llundain.

Tynton, Llangeinwyr#

Roedd Richard yn fab i Rees Price, gweinidog Anghydffurfiol, ac i Catherine, merch Dr Richards o Ben-y-bont ar Ogwr. Rees Price oedd disgybl disgleiriaf Samuel Jones o Frynllywarch, a chymerodd at ei academi, a symudodd i Dynton. Drwy ei ysbrydoliaeth ef codwyd dau gapel, yn y Betws ac wrth droed bryn y Castellnewydd ym Mhen-y-bont. Carai Richard gerdded a marchogaeth, a’i gyfnither oedd Ann Thomas, y Ferch o Gefn Ydfa.

Fe’i dysgwyd ym Mhentwyn gan Samuel Jones, yn Chancefield gan Vavasor Griffiths ac yn Moorfields gan John Eames. Yn ddwy ar bymtheg oed aeth i Lundain, lle’r oedd ei ewythr, y Parch. Samuel Price, yn byw.

Newington Green#

Am y rhan fwyaf o’i oes bu Price yn weinidog y tŷ cwrdd yn Newington Green, sy’n parhau heddiw fel Eglwys Undodaidd Newington Green. Priododd Sarah Blundell ar 16 Mehefin 1757. Daeth Franklin, Jefferson, Thomas Paine, a John ac Abigail Adams i gyd i’w weld yno. Deuai Mary Wollstonecraft i’w wasanaethau, ac aeth ei Vindication of the Rights of Woman, yn 1792, â’i ddadleuon am gydraddoldeb ymlaen at fenywod.

Moesau a rhifau#

Yn ddim ond pymtheg ar hugain oed cyhoeddodd ei Review of the Principal Questions in Morals (1758), a ragflaenodd syniadau mawr Kant. Fe’i gwnaed yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1765, a rhoddodd ei Reversionary Payments (1771) a’i Northampton Tables (1780) bensiynau a sicrwydd ar sail wyddonol. Yn 1786 gofynnodd William Pitt am ei gyngor ar y ddyled genedlaethol, ac yn 1789 gofynnodd pwyllgor o Dŷ’r Cyffredin iddo lunio tablau ar gyfer pensiynau i’r hen a chymorth i’r cleifion. Helpodd hefyd y diwygiwr carchardai John Howard i baratoi ei lyfr The State of Prisons.

Ei anrhydeddu yn America#

Rhoddodd Llundain ei rhyddfraint iddo yn 1776, ac yn 1781 gwnaeth Yale ef yn Ddoethur yn y Gyfraith, ynghyd â George Washington yn unig. Bu ei Observations on the Importance of the American Revolution (1784) bron yn sicr yn ddylanwad ar Gyfansoddiad America. Ynddo condemniodd y fasnach gaethweision.

Cyfaill Dynolryw#

Yn ei ddydd ei hun gelwid Price yn ‘Gyfaill Dynolryw’. I’r hanesydd John Davies, ‘Richard Price oedd y meddyliwr mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed’.

Y bobl

1723–1791

Richard Price

Cyfaill rhyddid (wedi’i gofnodi)

Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.

Richard Price

Cyn ac wedyn

  1. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  2. Y wythïen gopr fawr ym Mharys

    Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Y wythïen gopr fawr ym Mharys
  3. Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

    Mae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.

    Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn
  4. Yr Hafod

    Mae Thomas Johnes yn dechrau plannu miliynau o goed a chreu llwybrau o amgylch ei blasty yn yr Hafod yn nyffryn Ystwyth.

    Yr Hafod

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf