Yn 1782 cymerodd Richard Pennant, perchennog ystad y Penrhyn, chwareli llechi ei dir i’w ddwylo ei hun ac agor chwarel newydd yng Nghaebraichycafn, ar y mynydd uwchben y man lle tyfai Bethesda. Daeth yn chwarel y Penrhyn, ac erbyn diwedd y ganrif nesaf hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.
| Blwyddyn | 1782 |
|---|---|
| Ble | Caebraichycafn, uwchben Bethesda, Dyffryn Ogwen |
| Agorwyd gan | Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf wedyn |
| Erbyn 1792 | 500 o ddynion a 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn |
O byllau bach i un chwarel fawr#
Roedd llechi wedi’u cloddio ar yr ystad ers canrifoedd. Yn 1413 talwyd tenantiaid am weithio pum mil o lechi, ac yn 1713 anfonodd yr ystad 415,000 o lechi i Ddulyn. Ond partneriaethau bach o ddynion lleol a wnâi’r gwaith, gan dalu rhent i’r tirfeddiannwr. Yn 1782 prynodd Pennant hwy allan neu eu symud, gwnaeth James Greenfield yn asiant iddo, a gweithio’r llechi ei hun, y tirfeddiannwr cyntaf yng Nghymru i wneud hynny.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Y ponciau#
Tyfodd y chwarel newydd yn gyflym: erbyn 1792 roedd yn cyflogi 500 o ddynion ac yn gwneud 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn. Yn 1799 dechreuodd Greenfield ei thorri’n bonciau, terasau mawr deg ar hugain i saith deg troedfedd o uchder, nes bod y llethr cyfan yn codi’n risiau anferth.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870. Daeth tramffordd geffylau i’r arfordir yn 1798, ac yn 1801 rhedai Rheilffordd Chwarel y Penrhyn, un o’r rheilffyrdd cynharaf yn unman, i lawr i Borth Penrhyn.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Tref a mynydd#
O gwmpas y chwarel tyfodd tref, a chafodd ei henw o’i chapel, Bethesda, a godwyd yn 1820.FfynhonnellBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd y dref o gwmpas chwarel y Penrhyn, a agorwyd yn 1782; cafodd ei henw o gapel Bethesda, a godwyd yn 1820; canolfan Streic Fawr 1900–1903. Erbyn 1900 roedd y chwarel bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, a gweithiai bron i 3,000 o ddynion ynddi.FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003. Nid yw erioed wedi peidio: mae chwarel y Penrhyn yn dal i gynhyrchu llechi heddiw, ac mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.FfynonellauSlate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.The Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.
Ffynonellau a darllen pellach






