Hywel Harris
Diwygiwr (wedi’i gofnodi)Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.
Hywel Harris
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad
1752
Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.
Llun: Trefeca, cartref cymuned Howell Harris, o Cartrefi Cymru Owen M. Edwards, 1896 · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1752 casglodd Howell Harris yn ei gartref yn Nhrefeca, ger Talgarth, gymuned Gristnogol, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut.FfynonellauColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; man geni a chartref Howell Harris; sefydlu Teulu Trefeca yn 1752 ar batrwm y Morafiaid; pregethodd Wesley yno yn 1769; coleg Iarlles Huntingdon o 1768; coleg 1842; heddiw Coleg Trefeca, gydag Amgueddfa Howell Harris.
| Sefydlwyd | 1752 |
|---|---|
| Sylfaenydd | Howell Harris |
| Ar ei anterth | Tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau |
Daeth tua 120 o bobl i fyw a gweithio gyda’i gilydd yn Nhrefeca, gyda hyd at drigain o grefftau yn eu plith. Helpodd rhodd o £900 gan Madam Sidney Griffith i godi’r capel, y clafdy, y baddondy, y golomenfa a’r pwll pysgod, o 1752 hyd 1759, mewn arddull ‘Modern Gothick’.FfynhonnellColeg Trefeca, listed building 6637 ↗Cadw, adroddiad llawn ar adeiladau rhestredig (Saesneg)Gradd II*; rhodd £900 Madam Sidney Griffith; capel, clafdy, tŷ ymolchi, colomendy a phwll pysgod yn null y ‘Modern Gothick’, 1752 i 1759; y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru 1754; ysgol wlân ag wyth gwŷdd 1756; gwasg argraffu 1758 i 1806; tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau.

Dechreuodd y Teulu y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru yn 1754 ac ysgol wehyddu gydag wyth gwŷdd yn 1756. O 1758 hyd 1806 roedd gan Drefeca ei gwasg argraffu ei hun.FfynhonnellColeg Trefeca, listed building 6637 ↗Cadw, adroddiad llawn ar adeiladau rhestredig (Saesneg)Gradd II*; rhodd £900 Madam Sidney Griffith; capel, clafdy, tŷ ymolchi, colomendy a phwll pysgod yn null y ‘Modern Gothick’, 1752 i 1759; y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru 1754; ysgol wlân ag wyth gwŷdd 1756; gwasg argraffu 1758 i 1806; tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau.
Cadwodd Iarlles Huntingdon goleg yn Nhrefeca o 1768. Yn 1842 agorwyd coleg yn hen gartref Harris, ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872. Heddiw mae Coleg Trefeca yn ganolfan i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag amgueddfa i Howell Harris.FfynhonnellColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.

Mae Trefeca, a sillefir weithiau Trefecca, ger glan ddwyreiniol afon Llynfi, rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan.FfynonellauTrefeca ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Trefeca, weithiau Trefecca, pentref yng nghymuned Talgarth, Powys, ger glan ddwyreiniol afon Llynfi, i’r de-orllewin o Dalgarth ac i’r gogledd o Landyfaelog Tre’r-graig a Llyn Syfaddan; daeth yn adnabyddus pan sefydlodd Howell Harris, un o brif arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd, y gymuned Gristnogol ‘Teulu Trefeca’ yno yn 1752, a dyfodd i tua chant o bobl; sefydlodd Selina Hastings, Iarlles Huntingdon, goleg diwinyddol yno yn 1768; daeth yr adeilad yn ddiweddarach yn goleg diwinyddol Eglwys Bresbyteraidd Cymru, a symudodd i Aberystwyth yn 1906, ac fel Coleg Trefeca mae bellach yn cynnal cyrsiau preswyl.Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad. Cymerodd y Teulu yn batrwm gymuned y Cownt von Zinzendorf yn Herrnhut.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad. Gweithiai rhai o’r aelodau ar y tir, a dilynai eraill grefftau fel gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu. Cyfarfyddai pawb dair gwaith y dydd i addoli gyda’i gilydd.FfynhonnellHowel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931).
Pan ofnid ymosodiad o Ffrainc, ffurfiodd Harris gwmni o filwyr o blith y Teulu, gydag ef ei hun yn gapten arnynt.FfynhonnellHarris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes. Yn y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia sir Frycheiniog.FfynhonnellHowell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog. Roedd hefyd yn un o sylfaenwyr cymdeithas amaethyddol sir Frycheiniog, y gyntaf o’i bath yng Nghymru.FfynhonnellHarris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.
Helaethwyd tŷ teulu Harris mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, a gorffennwyd y gwaith erbyn 1772.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad.
Yn 1768 agorodd Selina, Iarlles Huntingdon, goleg yn Nhrefeca i hyfforddi pregethwyr. Dewisodd y lle yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno.FfynonellauTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad.Harris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes. Pan ddaeth John Wesley ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg, pregethodd i’r Teulu.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad. Torrid ar astudiaethau’r myfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain. Yn 1792 symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford, ac mae ei hen adeilad bellach yn ffermdy, College Farm.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad.
Cymdeithasfa’r De o’r Methodistiaid Calfinaidd a agorodd goleg 1842, a David Charles oedd ei brifathro o 1842 hyd 1863.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad. Cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad. Yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth, dan Owen Prys.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad.
Ar 18 Mai 1744 roedd Harris wedi priodi Anne, merch John Williams o Ysgrîn yn sir Faesyfed, ac yn aml rhannai hi yn ei genhadaeth a theithio gydag ef.FfynonellauHarris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.Howell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog. Bu farw Harris yn 1773 ac mae’n gorwedd wrth allor eglwys Talgarth.FfynhonnellHowel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931). Ysgrifennodd y bardd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris, yn 1931.FfynhonnellHowel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931). Heddiw mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca yn adrodd hanes ei fywyd a’r Teulu a gasglodd, a gellir ymweld â hi drwy apwyntiad.FfynhonnellTrefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; seiliwyd Teulu Trefeca, a sefydlwyd yn 1752, ar gymuned Forafaidd Herrnhut y Cownt von Zinzendorf; pregethodd John Wesley i’r ‘teulu’ pan ymwelodd ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg; cwblhawyd yr ychwanegiadau at dŷ Harris, mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, erbyn 1772; gosodwyd coleg Iarlles Huntingdon yn 1768 yno yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno; torrid ar astudiaethau ei fyfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain; symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford yn 1792, ac mae ei adeilad bellach yn ffermdy, College Farm; yn 1842 agorodd Cymdeithasfa’r De goleg yn hen gartref Harris, gyda David Charles yn brifathro o 1842 hyd 1863; cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy; yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth dan Owen Prys; mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca ar agor drwy apwyntiad.
Ffynonellau a darllen pellach
Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.
Hywel HarrisMae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.
Siartiau arfordir CymruMae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.
Y CymmrodorionSefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
Haearn ym MerthyrMae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.
CyfarthfaYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf