Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1752

Teulu Trefeca

Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

Llun: Trefeca, cartref cymuned Howell Harris, o Cartrefi Cymru Owen M. Edwards, 1896 · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1752 casglodd Howell Harris yn ei gartref yn Nhrefeca, ger Talgarth, gymuned Gristnogol, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut.

Sefydlwyd1752
SylfaenyddHowell Harris
Ar ei anterthTua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau

Teulu o ffydd#

Daeth tua 120 o bobl i fyw a gweithio gyda’i gilydd yn Nhrefeca, gyda hyd at drigain o grefftau yn eu plith. Helpodd rhodd o £900 gan Madam Sidney Griffith i godi’r capel, y clafdy, y baddondy, y golomenfa a’r pwll pysgod, o 1752 hyd 1759, mewn arddull ‘Modern Gothick’.

Coleg Trefeca heddiw
Coleg Trefeca heddiw · Llun: GeraintTudur2, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ffermio, gwehyddu ac argraffu#

Dechreuodd y Teulu y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru yn 1754 ac ysgol wehyddu gydag wyth gwŷdd yn 1756. O 1758 hyd 1806 roedd gan Drefeca ei gwasg argraffu ei hun.

Trefeca wedi Harris#

Cadwodd Iarlles Huntingdon goleg yn Nhrefeca o 1768. Yn 1842 agorwyd coleg yn hen gartref Harris, ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872. Heddiw mae Coleg Trefeca yn ganolfan i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag amgueddfa i Howell Harris.

Carreg goffa Howell Harris yn Nhrefeca
Carreg goffa Howell Harris yn Nhrefeca · Llun: Percy Benzie Abery, CC0, Wikimedia Commons

Addoli dair gwaith y dydd#

Mae Trefeca, a sillefir weithiau Trefecca, ger glan ddwyreiniol afon Llynfi, rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan. Cymerodd y Teulu yn batrwm gymuned y Cownt von Zinzendorf yn Herrnhut. Gweithiai rhai o’r aelodau ar y tir, a dilynai eraill grefftau fel gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu. Cyfarfyddai pawb dair gwaith y dydd i addoli gyda’i gilydd.

Capten Harris#

Pan ofnid ymosodiad o Ffrainc, ffurfiodd Harris gwmni o filwyr o blith y Teulu, gydag ef ei hun yn gapten arnynt. Yn y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia sir Frycheiniog. Roedd hefyd yn un o sylfaenwyr cymdeithas amaethyddol sir Frycheiniog, y gyntaf o’i bath yng Nghymru.

Tŷ yn yr arddull Gothig#

Helaethwyd tŷ teulu Harris mewn arddull neo-Gothig anarferol, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru, a gorffennwyd y gwaith erbyn 1772.

Coleg yr Iarlles Huntingdon#

Yn 1768 agorodd Selina, Iarlles Huntingdon, goleg yn Nhrefeca i hyfforddi pregethwyr. Dewisodd y lle yn rhannol er mwyn i’w chyfaill Harris gadw golwg arno. Pan ddaeth John Wesley ym mis Awst 1769 ar ben-blwydd cyntaf y coleg, pregethodd i’r Teulu. Torrid ar astudiaethau’r myfyrwyr yn aml gan deithiau pregethu hir drwy Brydain. Yn 1792 symudodd y coleg i Cheshunt yn swydd Hertford, ac mae ei hen adeilad bellach yn ffermdy, College Farm.

Coleg 1842#

Cymdeithasfa’r De o’r Methodistiaid Calfinaidd a agorodd goleg 1842, a David Charles oedd ei brifathro o 1842 hyd 1863. Cynlluniwyd Capel Coffa Harris yn 1872 gan R. G. Thomas o Borthaethwy. Yn 1906 symudodd yr addysg ddiwinyddol i’r Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth, dan Owen Prys.

Ei goffáu#

Ar 18 Mai 1744 roedd Harris wedi priodi Anne, merch John Williams o Ysgrîn yn sir Faesyfed, ac yn aml rhannai hi yn ei genhadaeth a theithio gydag ef. Bu farw Harris yn 1773 ac mae’n gorwedd wrth allor eglwys Talgarth. Ysgrifennodd y bardd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris, yn 1931. Heddiw mae Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca yn adrodd hanes ei fywyd a’r Teulu a gasglodd, a gellir ymweld â hi drwy apwyntiad.

Y bobl

1714–1773

Hywel Harris

Diwygiwr (wedi’i gofnodi)

Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.

Hywel Harris

Cyn ac wedyn

  1. Siartiau arfordir Cymru

    Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.

    Siartiau arfordir Cymru
  2. Y Cymmrodorion

    Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.

    Y Cymmrodorion
  3. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  4. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf