Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1748

Siartiau arfordir Cymru

Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.

Llun: Lewis Morris, Llewelyn Ddu o Fôn, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1748 cyhoeddodd Lewis Morris o Fôn ei Plans of Harbours, Bars, Bays and Roads in St George’s Channel, siartiau o harbyrau a baeau Cymru a wnaeth ei harfordir yn fwy diogel i longau.

Cyhoeddwyd1748
ArolygwrLewis Morris, Llewelyn Ddu o Fôn
Talwyd ganMorris ei hun

Arolwg ar ei gost ei hun#

Roedd Morris yn swyddog tollau yng Nghaergybi, ac yno y daeth y syniad o arolygu’r arfordir iddo. Ni ddangosodd y Morlys fawr o ddiddordeb, felly gwnaeth y gwaith ar ei gost ei hun.

Addurn o Plans of Harbours, Bars, Bays and Roads in St George’s Channel, 1748
Addurn o Plans of Harbours, Bars, Bays and Roads in St George’s Channel, 1748 · Llun: Lewis Morris, Public domain, Wikimedia Commons

Lewis Morris#

Ganed ef ar 2 Mawrth 1701, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn, a’r hynaf o’r Morrisiaid, y mae eu llythyrau at ei gilydd yn drysor o hanes Cymru.

Roedd yn fardd hefyd, fel Llewelyn Ddu o Fôn, ac yn 1751 sefydlodd y Cymmrodorion gyda’i frawd Richard. Yn ddiweddarach bu’n gweithio ym mwyngloddiau plwm Ceredigion. Bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn Llanbadarn Fawr.

Tyddyn Melys a Phentre-eiriannell#

Ganed Lewis Morris yn Nhyddyn Melys, ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, a chafodd ei fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy. Ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd, ond dysgodd grefft tirfesur. Yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni, gweithiodd fel tirfesurydd i deulu Meyrick, Bodorgan, ac yn 1729 daeth yn ‘searcher’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi.

Mapio’r arfordir#

O 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r gwaith enfawr o arolygu a mapio arfordir Cymru, a chyhoeddwyd ef fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748. Daeth ei fab William ag ail argraffiad allan yn 1801.

Gwlad y plwm ym Mhumlumon#

Symudodd i Geredigion fel tirfesurydd yn 1742, ac yn 1744 cafodd ofal hawliau’r Goron yng ngwlad y mwyngloddiau plwm ym Mhumlumon. Yn 1746 daeth yn ddirprwy stiward maenorau’r Goron yn sir Aberteifi ac yn gasglwr yn Aberdyfi, ac yn 1760 yn ynad heddwch. O 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi. Yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, ac yno y bu farw.

Meistr yr iaith#

Erbyn canol y ddeunawfed ganrif Lewis Morris oedd yr awdurdod pennaf ar y Gymraeg, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt. Gan ddilyn John Davies, Mallwyd, ac Edward Lhuyd, cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol. Gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878. Argraffodd ei wasg ei hun Tlysau o’r Hen Oesoedd yn 1753.

Bardd a chyfaill beirdd#

Carai Morris yr hen farddoniaeth gynganeddol, ac ysgrifennodd gywydd mor gynnar ag 1720. Ei rodd fwyaf i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei gylch, yn ei hadfywio. Gyda’i frodyr Richard a William, a beirdd ac ysgolheigion fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws, roedd yng nghanol Cylch y Morrisiaid. Fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion i glod Meirionnydd, ac ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd yn 1763.

Rhoddodd gefnogaeth ddiflino i lenorion Cymraeg ar hyd ei oes, gan eu cynghori a gwella eu gwaith. Cyhoeddwyd llythyrau’r Morrisiaid yn 1907–9 ac 1947–9.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

1701–1765

Lewis Morris

Bardd a mapiwr o Fôn (wedi’i gofnodi)

Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.

Lewis Morris

Cyn ac wedyn

  1. Y diwygiad Methodistaidd

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

    Y diwygiad Methodistaidd
  2. Emynau cyntaf Pantycelyn

    Mae William Williams, Pantycelyn, yn cyhoeddi ei emynau cyntaf. Aeth ymlaen i ysgrifennu tua 900, yn eu plith Arglwydd, arwain trwy’r anialwch.

    Emynau cyntaf Pantycelyn
  3. Y Cymmrodorion

    Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.

    Y Cymmrodorion
  4. Teulu Trefeca

    Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

    Teulu Trefeca

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf