Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1701–1765
Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod →

Roedd Lewis Morris o Fôn, Llywelyn Ddu o Fôn, yn fardd, yn ysgolhaig, yn fapiwr ac yn brif oleuni dadeni llenyddol Cymru yn y ddeunawfed ganrif. Yr hynaf o’r Morrisiaid enwog, mapiodd arfordir Cymru, adfywiodd hen farddoniaeth y gynghanedd, ac erbyn canol ei oes ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith Gymraeg yng Nghymru a thu hwnt.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris ↗Wicipedia CymraegLlenor a hynafiaethydd o Ynys Môn (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765) a chwaraeodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif; ei enw barddol oedd Llywelyn Ddu o Fôn; yr hynaf o bedwar brawd, gyda’i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws roedd yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol a elwir Cylch y Morrisiaid; ganed yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy; ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd ond dysgodd grefft syrfeio; yn 1729 swyddog tollau yng Nghaergybi; o 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r dasg anferth o fapio ac arolygu arfordir Cymru, a gyhoeddwyd fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748; symudodd i Geredigion yn dirfesurydd yn 1742 ac yn 1744 cafodd y gwaith o ofalu am hawliau’r Goron yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon; o 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi; yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, lle bu farw yn 1765; ymddiddorai’n fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol, a cheisiai ledu gwybodaeth am ei mawrion fel Dafydd ap Gwilym, ac ysgrifennodd lawer o gerddi, llythyrau a darnau rhyddiaith hwyliog; cyhoeddwyd ei lythyrau ef a’i frodyr yn 1907–9 a 1947–9.Lewis Morris (1701–1765) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 2 Mawrth 1701, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn a’r hynaf o’r Morrisiaid, y mae eu llythyrau at ei gilydd yn ffynhonnell hanesyddol werthfawr; daeth y syniad o arolygu’r arfordir tra oedd yn swyddog tollau yng Nghaergybi; ni ddangosodd y Morlys fawr o ddiddordeb, felly gwnaeth y gwaith ar ei gost ei hun; daeth ei Plans of harbours, bars, bays and roads in St George’s Channel allan yn 1748 a gwneud arfordir Cymru’n fwy diogel i longau; ei enw barddol oedd Llewelyn Ddu o Fôn; yn 1751 sefydlodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion gyda’i frawd Richard; bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn Llanbadarn Fawr.
| Ganed | 1701, Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn |
|---|---|
| Ei enw barddol | Llywelyn Ddu o Fôn |
| Ei frodyr | Richard, William a John Morris |
| Ei fap mawr | Plans of Harbours, 1748 |
| Ei gymdeithas | Y Cymmrodorion, 1751 |
| Bu farw | 11 Ebrill 1765, Penbryn, Goginan |
Ganed Lewis yn 1701 yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy gyda’i frodyr Richard, William a John. Ychydig o ysgol a gafodd, ond dysgodd grefft syrfeio, gweithiodd i deulu Meyrick, Bodorgan, ac yn 1729 daeth yn swyddog y Tollau ym Miwmares a Chaergybi.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris ↗Wicipedia CymraegLlenor a hynafiaethydd o Ynys Môn (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765) a chwaraeodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif; ei enw barddol oedd Llywelyn Ddu o Fôn; yr hynaf o bedwar brawd, gyda’i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws roedd yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol a elwir Cylch y Morrisiaid; ganed yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy; ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd ond dysgodd grefft syrfeio; yn 1729 swyddog tollau yng Nghaergybi; o 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r dasg anferth o fapio ac arolygu arfordir Cymru, a gyhoeddwyd fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748; symudodd i Geredigion yn dirfesurydd yn 1742 ac yn 1744 cafodd y gwaith o ofalu am hawliau’r Goron yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon; o 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi; yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, lle bu farw yn 1765; ymddiddorai’n fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol, a cheisiai ledu gwybodaeth am ei mawrion fel Dafydd ap Gwilym, ac ysgrifennodd lawer o gerddi, llythyrau a darnau rhyddiaith hwyliog; cyhoeddwyd ei lythyrau ef a’i frodyr yn 1907–9 a 1947–9.Lewis Morris (1701–1765) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 2 Mawrth 1701, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn a’r hynaf o’r Morrisiaid, y mae eu llythyrau at ei gilydd yn ffynhonnell hanesyddol werthfawr; daeth y syniad o arolygu’r arfordir tra oedd yn swyddog tollau yng Nghaergybi; ni ddangosodd y Morlys fawr o ddiddordeb, felly gwnaeth y gwaith ar ei gost ei hun; daeth ei Plans of harbours, bars, bays and roads in St George’s Channel allan yn 1748 a gwneud arfordir Cymru’n fwy diogel i longau; ei enw barddol oedd Llewelyn Ddu o Fôn; yn 1751 sefydlodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion gyda’i frawd Richard; bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn Llanbadarn Fawr.
Yng Nghaergybi gwelodd yr angen am siartiau cywir o arfordir Cymru. O 1737 ymgymerodd â’r dasg anferth o arolygu porthladdoedd a glannau Cymru, llawer ohono ar ei gost ei hun, ac yn 1748 cyhoeddodd ei Plans of Harbours, Bars, Bays and Roads in St George’s Channel. Gwnaeth arfordir Cymru’n ddiogelach i longau, a chyhoeddodd ei fab William ail argraffiad yn 1801.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris ↗Wicipedia CymraegLlenor a hynafiaethydd o Ynys Môn (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765) a chwaraeodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif; ei enw barddol oedd Llywelyn Ddu o Fôn; yr hynaf o bedwar brawd, gyda’i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws roedd yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol a elwir Cylch y Morrisiaid; ganed yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy; ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd ond dysgodd grefft syrfeio; yn 1729 swyddog tollau yng Nghaergybi; o 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r dasg anferth o fapio ac arolygu arfordir Cymru, a gyhoeddwyd fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748; symudodd i Geredigion yn dirfesurydd yn 1742 ac yn 1744 cafodd y gwaith o ofalu am hawliau’r Goron yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon; o 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi; yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, lle bu farw yn 1765; ymddiddorai’n fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol, a cheisiai ledu gwybodaeth am ei mawrion fel Dafydd ap Gwilym, ac ysgrifennodd lawer o gerddi, llythyrau a darnau rhyddiaith hwyliog; cyhoeddwyd ei lythyrau ef a’i frodyr yn 1907–9 a 1947–9.Lewis Morris (1701–1765) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 2 Mawrth 1701, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn a’r hynaf o’r Morrisiaid, y mae eu llythyrau at ei gilydd yn ffynhonnell hanesyddol werthfawr; daeth y syniad o arolygu’r arfordir tra oedd yn swyddog tollau yng Nghaergybi; ni ddangosodd y Morlys fawr o ddiddordeb, felly gwnaeth y gwaith ar ei gost ei hun; daeth ei Plans of harbours, bars, bays and roads in St George’s Channel allan yn 1748 a gwneud arfordir Cymru’n fwy diogel i longau; ei enw barddol oedd Llewelyn Ddu o Fôn; yn 1751 sefydlodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion gyda’i frawd Richard; bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn Llanbadarn Fawr.
Tua 1742 symudodd i Geredigion, lle gwasanaethodd y Goron yn ddirprwy-stiward ei maenorau ac yn warchodwr ei hawliau yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon, ac yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch yn y sir. Yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, ger Goginan.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris ↗Wicipedia CymraegLlenor a hynafiaethydd o Ynys Môn (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765) a chwaraeodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif; ei enw barddol oedd Llywelyn Ddu o Fôn; yr hynaf o bedwar brawd, gyda’i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws roedd yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol a elwir Cylch y Morrisiaid; ganed yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy; ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd ond dysgodd grefft syrfeio; yn 1729 swyddog tollau yng Nghaergybi; o 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r dasg anferth o fapio ac arolygu arfordir Cymru, a gyhoeddwyd fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748; symudodd i Geredigion yn dirfesurydd yn 1742 ac yn 1744 cafodd y gwaith o ofalu am hawliau’r Goron yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon; o 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi; yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, lle bu farw yn 1765; ymddiddorai’n fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol, a cheisiai ledu gwybodaeth am ei mawrion fel Dafydd ap Gwilym, ac ysgrifennodd lawer o gerddi, llythyrau a darnau rhyddiaith hwyliog; cyhoeddwyd ei lythyrau ef a’i frodyr yn 1907–9 a 1947–9.
Roedd Lewis Morris yn Gymro eithriadol o wladgarol ac yn un o brif gymwynaswyr ei bobl. Gyda’i frodyr safai yng nghanol Cylch y Morrisiaid, a dynnai i mewn feirdd ac ysgolheigion fel Goronwy Owen ac Ieuan Fardd. Ar hyd ei oes rhoddodd help diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith, ac adfywiodd ef a’i ysgol hen farddoniaeth gaeth y gynghanedd. Fel bardd fe’i cofir orau am ei benillion yn moli Meirionnydd.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris ↗Wicipedia CymraegLlenor a hynafiaethydd o Ynys Môn (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765) a chwaraeodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif; ei enw barddol oedd Llywelyn Ddu o Fôn; yr hynaf o bedwar brawd, gyda’i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws roedd yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol a elwir Cylch y Morrisiaid; ganed yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy; ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd ond dysgodd grefft syrfeio; yn 1729 swyddog tollau yng Nghaergybi; o 1737 hyd 1744 ymgymerodd â’r dasg anferth o fapio ac arolygu arfordir Cymru, a gyhoeddwyd fel siart a chyfrol o fapiau yn 1748; symudodd i Geredigion yn dirfesurydd yn 1742 ac yn 1744 cafodd y gwaith o ofalu am hawliau’r Goron yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon; o 1746 hyd 1757 bu’n byw yn Allt-fadog ger Capel Dewi; yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, lle bu farw yn 1765; ymddiddorai’n fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol, a cheisiai ledu gwybodaeth am ei mawrion fel Dafydd ap Gwilym, ac ysgrifennodd lawer o gerddi, llythyrau a darnau rhyddiaith hwyliog; cyhoeddwyd ei lythyrau ef a’i frodyr yn 1907–9 a 1947–9.
Gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd, casglodd hen lawysgrifau i astudio’r iaith Gymraeg yn wyddonol, cynlluniodd eiriadur Cymraeg mwy, ac yn 1757 gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru. Erbyn canol y ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, ac argraffodd ei wasg fach ei hun Dlysau o’r Hen Oesoedd yn 1753.FfynhonnellMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.
Yn 1751 sefydlodd y Morrisiaid Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion yn Llundain. Gwelai Lewis hi fel academi Gymreig, debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol, a lluniodd restr hir o bynciau iddi eu hastudio. Bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn eglwys Llanbadarn Fawr. Mae llythyrau’r Morrisiaid at ei gilydd yn dal yn ffynhonnell werthfawr i hanes Cymru.FfynonellauHonourable Society of Cymmrodorion ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1751 gan y brodyr Lewis a Richard Morris o Fôn, yn gymdeithas gymdeithasol, ddiwylliannol, lenyddol a dyngarol, canolfan i’r Cymry yn Llundain; Richard Morris oedd ei llywydd cyntaf; daw’r enw o gynfrodorion, y brodorion cyntaf, y Cymry yn etifeddion yr hen Frythoniaid; fe’i hadfywiwyd yn 1820 ac eto yn 1873; cyhoeddodd Y Cymmrodor ac, er 1897, ei Thrafodion; mae’n dal yn Llundain, gyda dwy ran o dair o’i haelodau yng Nghymru.Morris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Lewis Morris (1701–1765) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 2 Mawrth 1701, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn a’r hynaf o’r Morrisiaid, y mae eu llythyrau at ei gilydd yn ffynhonnell hanesyddol werthfawr; daeth y syniad o arolygu’r arfordir tra oedd yn swyddog tollau yng Nghaergybi; ni ddangosodd y Morlys fawr o ddiddordeb, felly gwnaeth y gwaith ar ei gost ei hun; daeth ei Plans of harbours, bars, bays and roads in St George’s Channel allan yn 1748 a gwneud arfordir Cymru’n fwy diogel i longau; ei enw barddol oedd Llewelyn Ddu o Fôn; yn 1751 sefydlodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion gyda’i frawd Richard; bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn Llanbadarn Fawr.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.
Siartiau arfordir CymruCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf