Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1701–1765

Lewis Morris

Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1701–1765 (wedi’i gofnodi) Bardd a mapiwr o Fôn Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
Lewis Morris
Lewis Morris · Llun: Wikimedia Commons · John Wollaston, Parth cyhoeddus

Roedd Lewis Morris o Fôn, Llywelyn Ddu o Fôn, yn fardd, yn ysgolhaig, yn fapiwr ac yn brif oleuni dadeni llenyddol Cymru yn y ddeunawfed ganrif. Yr hynaf o’r Morrisiaid enwog, mapiodd arfordir Cymru, adfywiodd hen farddoniaeth y gynghanedd, ac erbyn canol ei oes ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith Gymraeg yng Nghymru a thu hwnt.

Ganed1701, Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn
Ei enw barddolLlywelyn Ddu o Fôn
Ei frodyrRichard, William a John Morris
Ei fap mawrPlans of Harbours, 1748
Ei gymdeithasY Cymmrodorion, 1751
Bu farw11 Ebrill 1765, Penbryn, Goginan

Mab o Fôn#

Ganed Lewis yn 1701 yn y Tyddyn Melys ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a’i fagu ym Mhentre-eiriannell ger Penrhosllugwy gyda’i frodyr Richard, William a John. Ychydig o ysgol a gafodd, ond dysgodd grefft syrfeio, gweithiodd i deulu Meyrick, Bodorgan, ac yn 1729 daeth yn swyddog y Tollau ym Miwmares a Chaergybi.

Mapio arfordir Cymru#

Yng Nghaergybi gwelodd yr angen am siartiau cywir o arfordir Cymru. O 1737 ymgymerodd â’r dasg anferth o arolygu porthladdoedd a glannau Cymru, llawer ohono ar ei gost ei hun, ac yn 1748 cyhoeddodd ei Plans of Harbours, Bars, Bays and Roads in St George’s Channel. Gwnaeth arfordir Cymru’n ddiogelach i longau, a chyhoeddodd ei fab William ail argraffiad yn 1801.

Yng Ngheredigion#

Tua 1742 symudodd i Geredigion, lle gwasanaethodd y Goron yn ddirprwy-stiward ei maenorau ac yn warchodwr ei hawliau yn ardal gweithfeydd plwm Pumlumon, ac yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch yn y sir. Yn 1749 priododd Ann Lloyd o Benbryn, ger Goginan.

Cylch y Morrisiaid#

Roedd Lewis Morris yn Gymro eithriadol o wladgarol ac yn un o brif gymwynaswyr ei bobl. Gyda’i frodyr safai yng nghanol Cylch y Morrisiaid, a dynnai i mewn feirdd ac ysgolheigion fel Goronwy Owen ac Ieuan Fardd. Ar hyd ei oes rhoddodd help diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith, ac adfywiodd ef a’i ysgol hen farddoniaeth gaeth y gynghanedd. Fel bardd fe’i cofir orau am ei benillion yn moli Meirionnydd.

Meistr yr iaith#

Gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd, casglodd hen lawysgrifau i astudio’r iaith Gymraeg yn wyddonol, cynlluniodd eiriadur Cymraeg mwy, ac yn 1757 gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru. Erbyn canol y ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, ac argraffodd ei wasg fach ei hun Dlysau o’r Hen Oesoedd yn 1753.

Y Cymmrodorion#

Yn 1751 sefydlodd y Morrisiaid Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion yn Llundain. Gwelai Lewis hi fel academi Gymreig, debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol, a lluniodd restr hir o bynciau iddi eu hastudio. Bu farw ar 11 Ebrill 1765 ac mae’n gorwedd yn eglwys Llanbadarn Fawr. Mae llythyrau’r Morrisiaid at ei gilydd yn dal yn ffynhonnell werthfawr i hanes Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Siartiau arfordir Cymru

    Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.

    Siartiau arfordir Cymru

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf