Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
d. 1741
Argraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

I Isaac Carter o Gaerfyrddin y mae’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru. Yn 1718, yn Adpar ar lan afon Teifi, dechreuodd argraffu llyfrau Cymraeg ar ddaear Cymru, ac o’i wasg, a symudwyd wedyn i Gaerfyrddin, daeth caneuon, pregethau a llyfrau ffydd i bobl Cymru.FfynonellauCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.Isaac Carter ↗Wicipedia CymraegArgraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g (bu farw 1741), a gofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru; ychydig a wyddys amdano; mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin; sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718; cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau gan awdur anhysbys; parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan symudwyd hi i dref Caerfyrddin, lle parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg; roedd hefyd yn llyfrwerthwr.Carter, Isaac (died 1741), printer ↗Syr William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1718 sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru yn Adpar, neu Drefhedyn, ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion; y ddau waith cyntaf a argraffwyd yno oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; wedyn daeth Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudodd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725; claddwyd ef yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
| O | Gaerfyrddin |
|---|---|
| Ei grefft | Argraffydd a llyfrwerthwr |
| Diwrnod mawr | 1718, y wasg gyntaf yng Nghymru |
| Ei wasg gyntaf | Adpar (Trefhedyn), ger Castellnewydd Emlyn |
| Ei wasg wedyn | Caerfyrddin, o tua 1725 |
| Bu farw | Claddwyd 4 Mai 1741, Caerfyrddin |
Ychydig a wyddys am fywyd cynnar Isaac Carter. Ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin, a gweithiai’n argraffydd ac yn llyfrwerthwr. Ar 11 Ionawr 1721 priododd Ann Lewis yng Nghenarth.FfynonellauIsaac Carter ↗Wicipedia CymraegArgraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g (bu farw 1741), a gofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru; ychydig a wyddys amdano; mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin; sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718; cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau gan awdur anhysbys; parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan symudwyd hi i dref Caerfyrddin, lle parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg; roedd hefyd yn llyfrwerthwr.Carter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
Yn 1718 sefydlodd Carter ei wasg yn Adpar, a elwir hefyd Trefhedyn, hen fwrdeistref ym mhlwyf Llandyfrïog ar lan Ceredigion i afon Teifi. Hon oedd y wasg argraffu gyntaf yng Nghymru i bara. Hyd y gwyddys, y gweithiau cyntaf a argraffodd oedd dwy gân Gymraeg: Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas, a Chân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau.FfynonellauCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.Isaac Carter ↗Wicipedia CymraegArgraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g (bu farw 1741), a gofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru; ychydig a wyddys amdano; mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin; sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718; cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau gan awdur anhysbys; parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan symudwyd hi i dref Caerfyrddin, lle parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg; roedd hefyd yn llyfrwerthwr.Carter, Isaac (died 1741), printer ↗Syr William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1718 sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru yn Adpar, neu Drefhedyn, ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion; y ddau waith cyntaf a argraffwyd yno oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; wedyn daeth Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudodd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725; claddwyd ef yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
Daeth llyfrau mwy o Adpar cyn hir: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa yn 1719, Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol yn 1722, ac Y Christion Cyffredin yn 1724. Llyfrau ffydd ac addysg oedd y rhain i Gymry cyffredin, yn eu hiaith eu hunain.FfynhonnellCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
Tua 1725 symudodd Carter ei wasg i Gaerfyrddin. Oddi yno daeth ffrwd gyson o lyfrau Cymraeg: Maddeuant i’r Edifeiriol yn 1725, Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl a Llythyr Bugeilaidd yn 1729, Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol yn 1730 a Tharian Cristnogrwydd yn 1733.FfynonellauCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.Isaac Carter ↗Wicipedia CymraegArgraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g (bu farw 1741), a gofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru; ychydig a wyddys amdano; mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin; sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718; cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau gan awdur anhysbys; parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan symudwyd hi i dref Caerfyrddin, lle parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg; roedd hefyd yn llyfrwerthwr.
Claddwyd Isaac Carter yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741. Fe’i cofir fel y gŵr a ddaeth â’r wasg argraffu i Gymru i aros.FfynonellauCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.Isaac Carter ↗Wicipedia CymraegArgraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g (bu farw 1741), a gofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru; ychydig a wyddys amdano; mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin; sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718; cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau gan awdur anhysbys; parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan symudwyd hi i dref Caerfyrddin, lle parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg; roedd hefyd yn llyfrwerthwr.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
Argraffu’n dod i GymruCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf