Brenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Brenin AnnwfnOes y SeintiauArwyr gwerin
Tor Glastonbury, lle cyfarfu Sant Collen â Gwyn yn hen Fuchedd y sant · Llun: Wikimedia Commons · Necrothesp at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0
Ystyr yr enw
Gwyn ap Nudd: Gwyn, mab Nudd
Gwyn ap Nudd
Gwynei enw ei hun
apmab (ap, o mab)
Nuddenw ei dad
3 munud o ddarllen
Gwyn ap Nudd yw brenin y Tylwyth Teg ac arglwydd Annwn, yr arallfyd. Yn y chwedl Gymraeg hynaf am Arthur mae’n marchogaeth yn helfa fawr y Twrch Trwyth, oherwydd ni ellid hela’r baedd hebddo; yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’; ac yn llên gwerin ddiweddarach Cymru mae’n arwain Cŵn Annwn ar draws awyr y nos. Ystyr ei enw yw’r gwyn, y teg, y sanctaidd.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.Gwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.
Roedd Gwyn yn fab i Nudd ac felly’n ŵyr i Beli Mawr, brenin mawr y Brythoniaid, a’i frodyr oedd Edern, rhyfelwr o lys Arthur, ac Owain fab Nudd. Ystyr ei enw, gwyn, yw teg, disglair a gwyn, ac yn yr hen Gymraeg roedd iddo hefyd ystyr pur a sanctaidd. Mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, fel y mae Nudd yn gytras â Nuada ac â Nodens, hen dduw’r Brythoniaid.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.Gwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.
Mae Culhwch ac Olwen yn adrodd sut yr ymrysonodd Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl am y forwyn Creiddylad, merch Lludd. Gwnaeth Arthur heddwch rhyngddynt ar yr amod hwn: y byddent yn ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn, ac y câi’r un a enillai ar y dydd olaf hwnnw hi. Mae llawer wedi gweld ynddi’r hen ymryson rhwng y gaeaf a’r haf, a ymleddir bob gwanwyn. Dywed yr un chwedl i Wyn gael ei osod dros ysbrydion Annwn, ‘rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’, yn warcheidwad rhwng yr arallfyd a’r byd hwn.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.Gwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.
Ymhlith y tasgau a osododd Ysbaddaden i Gulhwch oedd cymryd y crib a’r gwellau o rhwng clustiau’r baedd mawr Twrch Trwyth, a gwyddai’r cawr na ellid hela’r baedd heb Wyn ap Nudd. Felly marchogodd Gwyn gydag Arthur yn yr helfa, ar gefn Du y Moroedd, yr unig farch a allai ei gario.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.Gwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.
Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cadw ymddiddan ar gân rhwng Gwyn a Gwyddno Garanhir, brenin Cantre’r Gwaelod. Mae Gwyn, yn dychwelyd o frwydr, yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd iddo am y brwydrau a welodd, lle syrthiodd Brân, a Gwenddolau fab Ceidio, a Llacheu fab Arthur, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd. Ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofyn Gwyddno iddo o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’. Ei gi gorau, medd ef, yw Dormarch.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.Gwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.
Yn llên gwerin ddiweddarach Cymru cymerodd Gwyn le Arawn fel brenin Annwn a daeth yn frenin y Tylwyth Teg, ac ar nosweithiau gwyllt arweiniai Gŵn Annwn yn eu helfa ar draws yr awyr, dros Gadair Idris a’r mynyddoedd. Mae Buchedd Sant Collen yn adrodd sut y daeth y sant i lys Gwyn yn y Berwyn, lle gwisgai ei bobl goch a glas, ac mae rhai ysgolheigion yn darllen yr union enw Berwyn fel bre Wyn, Allt Gwyn.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.Gwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.
Roedd Dafydd ap Gwilym, bardd mwyaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn adnabod Gwyn yn dda. Galwodd y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’, galwodd fawnog ddofn yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’, a galwodd y niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’. Yn yr ugeinfed ganrif ysgrifennodd Elfed gerdd hoff amdano, ac mae Gwyn ap Nudd yn dal i farchogaeth drwy farddoniaeth Cymru.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wicipedia CymraegGwyn ap Nudd, o lên gwerin Cymru, a gysylltir â’r Arallfyd a’r Tylwyth Teg; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr ap Greidawl yn ymladd bob Calan Mai am y forwyn Creiddylad, brwydr sy’n cynrychioli efallai’r ymryson oesol rhwng y gaeaf a’r haf; mae Gwyn yn un o’r rhai sy’n helpu Culhwch i hela’r Twrch Trwyth; mae englynion cynnar Llyfr Du Caerfyrddin, ymddiddan rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, yn portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol ac yn rhestru llawer o safleoedd brwydrau, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd; cyfeiria Dafydd ap Gwilym ato sawl gwaith, a geilw’r niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’; yn y chwedlau gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt drwy’r nos; ef yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, ac mae chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ym mynyddoedd y Berwyn a dangos mai hud yn unig oedd ei balas gwych; gwisgai Gwyn a’i bobl goch a glas; mae rhai ysgolheigion yn tarddu’r enw Berwyn o bre wyn, ‘Allt Gwyn’; cysylltir Gwyn â llynnoedd sy’n gartref i bysgod, ac â thylluanod; ysgrifennodd Elfed gerdd adnabyddus amdano.Gwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.