Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 530

Sant Carannog

Tywysog o Geredigion a ddaeth yn feudwy yn Llangrannog. Yn ei Fuchedd, dofodd sarff fawr i Arthur ar lan Môr Hafren, a rhoddodd Arthur dir iddo’n dâl.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 530 (cronicl cynnar:Buchedd Carannog, y 12fed ganrif) Y sant y rhoddodd Arthur dir iddo Oes y Seintiau Saint a ffydd
Cerflun Sant Carannog yn Llangrannog
Cerflun Sant Carannog yn Llangrannog · Llun: Wikimedia Commons · DeFacto, CC BY-SA 4.0

Roedd Carannog, Carantoc yng Nghernyw a Karanteg yn Llydaw, yn dywysog o Geredigion na fynnai fod yn frenin. Dewisodd yn hytrach fywyd meudwy mewn ogof uwchben y môr, sefydlodd eglwys Llangrannog, a dygodd y ffydd i Iwerddon, Gwlad yr Haf, Cernyw a Llydaw. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y cyfarfu â’r Brenin Arthur a dofi draig Carhampton.

GanedTua 470, yn ôl traddodiad
TeuluMab neu ŵyr i Geredig, o linach Cunedda Wledig
Ei eglwysLlangrannog, ar arfordir Ceredigion
Fe’i cofir ynCarhampton, Crantock, Carantec a Dulane yn Meath
Dydd gŵyl16 Mai

Y tywysog a ddewisodd yr ogof#

Mae’r hen achau Cymreig yn gwneud Carannog yn fab i’r brenin Ceredig o Geredigion, neu’n ŵyr iddo, o linach Cunedda Wledig. Gwrthododd etifeddu gorsedd ei dad ac aeth i fyw’n feudwy mewn ogof syml uwchben y lle a elwir heddiw’n Llangrannog. Dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety yno o hyd.

Y golomen a’r naddion#

Arferai colomen ymweld ag ef yn ei ogof, a chredai Carannog mai negesydd Duw ydoedd. Un diwrnod, wrth iddo eistedd yn naddu ffon â’i gyllell, cymerodd y golomen rai o’r naddion yn ei phig a hedfan ymaith. Dilynodd Carannog hi, ac islaw’r ogof gollyngodd y golomen hwy. Cymerodd hynny’n arwydd o ble y dylai ei eglwys fod, ac yno cododd un o blethwaith a chlai, lle saif eglwys Llangrannog heddiw.

Dros y môr#

O Geredigion hwyliodd i Iwerddon, lle dywed ei Fuchedd iddo weithio ochr yn ochr â Phadrig a’i alw’n Carus Cernachus, Carannog annwyl. Sefydlodd dai yng ngorllewin Prydain ac yn Llydaw, ac ym mhob man cedwir ei ŵyl ar yr un dydd, 16 Mai, arwydd fod yr holl leoedd hyn yn cofio’r un gŵr: Carhampton yng Ngwlad yr Haf, Crantock yng Nghernyw, Carantec ger Morlaix, a Dulane ger Kells yn Iwerddon. Yn Iwerddon, credir, y bu farw.

Carannog ac Arthur#

Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn cynnwys un o’r storïau hynaf am Arthur y tu allan i Sieffre o Fynwy. Wrth groesi Hafren collodd Carannog ei allor gludadwy i’r tonnau. Yng ngwlad Dumnonia fe’i galwyd gerbron Cadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster, lle bu Arthur ers tro’n hela draig a oedd yn difetha tir Carrum, Carhampton. Gofynnodd Arthur i’r sant ddod o hyd i’r bwystfil. Gweddïodd Carannog, a daeth y ddraig ato â sŵn mawr, ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a phlygu ei phen. Arweiniodd hi i gaer Arthur a’i hanfon ymaith am byth.

Roedd Arthur wedi cael hyd i’r allor goll ac wedi ceisio’i defnyddio’n fwrdd, ond taflai ymaith bopeth a osodid arni. Rhoddodd y brenin hi’n ôl, a rhoi tir Carrum i Garannog hefyd, lle cododd fynachlog.

Carreg Carantacus#

Yn Egremont ger Llawhaden, mae carreg fedd o’r chweched ganrif yn dwyn yr enw CARANTACUS. Bu yn y fynwent gynt ac mae heddiw y tu mewn i’r eglwys. Ni all neb ddweud ai bedd y sant ynteu bedd rhywun o’r un enw a nodir, ond ychwanegwyd croes ati’n ddiweddarach, arwydd iddi gael ei pharchu am amser hir.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf