Roedd Carannog, Carantoc yng Nghernyw a Karanteg yn Llydaw, yn dywysog o Geredigion na fynnai fod yn frenin. Dewisodd yn hytrach fywyd meudwy mewn ogof uwchben y môr, sefydlodd eglwys Llangrannog, a dygodd y ffydd i Iwerddon, Gwlad yr Haf, Cernyw a Llydaw. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y cyfarfu â’r Brenin Arthur a dofi draig Carhampton.FfynonellauCarannog (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i cofir yn eang: Llangrannog yn Sir Aberteifi, lle dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety; Carhampton yng Ngwlad yr Haf; Crantock yng Nghernyw; Dulane ger Kells yn Meath; Carantec ger Morlaix a lleoedd eraill yn Llydaw; ym mhob man cedwir ei ŵyl ar 16 Mai, felly yr un mynach cenhadol a olygir; yn ôl traddodiad mab neu ŵyr i Gunedda Wledig; cyrhaeddodd ei deithiau Iwerddon a de-orllewin Prydain; carreg fedd o’r cyfnod yn darllen CARANTACUS, yn y fynwent gynt, heddiw yn yr eglwys yn Egremont ger Llawhaden.Carantoc ↗Wikipedia (Saesneg)Ei ddwy Fuchedd o’r ddeuddegfed ganrif a Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn Llyfr Gwasanaeth Léon; tywysog o Geredigion, mab Cunedda neu ŵyr drwy Geredig a Meleri, na fynnai fod yn frenin ac a ffodd i Langrannog; gweithiodd yn Iwerddon gyda Phadrig, lle’i gelwid yn Carus Cernachus; adrodda’r Fuchedd sut y collwyd ei allor wrth groesi Hafren; sut y’i galwyd gan Gadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster; sut, ar gais Arthur, y galwodd ddraig Carrum, Carhampton, a ddaeth ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a’i hanfon ymaith; sut y rhoddodd Arthur yr allor yn ôl, na ddaliai ddim a osodid arni, a rhoi tir Carrum iddo i godi mynachlog; gŵyl 16 Mai, claddu 17 Mai.
Mae’r hen achau Cymreig yn gwneud Carannog yn fab i’r brenin Ceredig o Geredigion, neu’n ŵyr iddo, o linach Cunedda Wledig. Gwrthododd etifeddu gorsedd ei dad ac aeth i fyw’n feudwy mewn ogof syml uwchben y lle a elwir heddiw’n Llangrannog. Dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety yno o hyd.FfynonellauCarranog ↗Wicipedia CymraegGaned tua 470; mab y brenin Ceredig yn y Progenies Keredic Regis de Keredigan (dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg), ŵyr yn Peniarth 12 ac 16; gwrthododd yr orsedd a byw’n feudwy mewn ogof syml uwchben pentref Llangrannog; cariodd colomen a ymwelai ag ef y naddion a naddai o ffon a’u gollwng islaw’r ogof, ac yno cododd eglwys o blethwaith a chlai, lle saif yr eglwys heddiw; teithiodd i Lydaw, Gwlad yr Haf, Cernyw ac Iwerddon, a chredir iddo farw yn Iwerddon ar 16 Mai.Carannog (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i cofir yn eang: Llangrannog yn Sir Aberteifi, lle dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety; Carhampton yng Ngwlad yr Haf; Crantock yng Nghernyw; Dulane ger Kells yn Meath; Carantec ger Morlaix a lleoedd eraill yn Llydaw; ym mhob man cedwir ei ŵyl ar 16 Mai, felly yr un mynach cenhadol a olygir; yn ôl traddodiad mab neu ŵyr i Gunedda Wledig; cyrhaeddodd ei deithiau Iwerddon a de-orllewin Prydain; carreg fedd o’r cyfnod yn darllen CARANTACUS, yn y fynwent gynt, heddiw yn yr eglwys yn Egremont ger Llawhaden.
Arferai colomen ymweld ag ef yn ei ogof, a chredai Carannog mai negesydd Duw ydoedd. Un diwrnod, wrth iddo eistedd yn naddu ffon â’i gyllell, cymerodd y golomen rai o’r naddion yn ei phig a hedfan ymaith. Dilynodd Carannog hi, ac islaw’r ogof gollyngodd y golomen hwy. Cymerodd hynny’n arwydd o ble y dylai ei eglwys fod, ac yno cododd un o blethwaith a chlai, lle saif eglwys Llangrannog heddiw.FfynhonnellCarranog ↗Wicipedia CymraegGaned tua 470; mab y brenin Ceredig yn y Progenies Keredic Regis de Keredigan (dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg), ŵyr yn Peniarth 12 ac 16; gwrthododd yr orsedd a byw’n feudwy mewn ogof syml uwchben pentref Llangrannog; cariodd colomen a ymwelai ag ef y naddion a naddai o ffon a’u gollwng islaw’r ogof, ac yno cododd eglwys o blethwaith a chlai, lle saif yr eglwys heddiw; teithiodd i Lydaw, Gwlad yr Haf, Cernyw ac Iwerddon, a chredir iddo farw yn Iwerddon ar 16 Mai.
O Geredigion hwyliodd i Iwerddon, lle dywed ei Fuchedd iddo weithio ochr yn ochr â Phadrig a’i alw’n Carus Cernachus, Carannog annwyl. Sefydlodd dai yng ngorllewin Prydain ac yn Llydaw, ac ym mhob man cedwir ei ŵyl ar yr un dydd, 16 Mai, arwydd fod yr holl leoedd hyn yn cofio’r un gŵr: Carhampton yng Ngwlad yr Haf, Crantock yng Nghernyw, Carantec ger Morlaix, a Dulane ger Kells yn Iwerddon. Yn Iwerddon, credir, y bu farw.FfynonellauCarannog (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i cofir yn eang: Llangrannog yn Sir Aberteifi, lle dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety; Carhampton yng Ngwlad yr Haf; Crantock yng Nghernyw; Dulane ger Kells yn Meath; Carantec ger Morlaix a lleoedd eraill yn Llydaw; ym mhob man cedwir ei ŵyl ar 16 Mai, felly yr un mynach cenhadol a olygir; yn ôl traddodiad mab neu ŵyr i Gunedda Wledig; cyrhaeddodd ei deithiau Iwerddon a de-orllewin Prydain; carreg fedd o’r cyfnod yn darllen CARANTACUS, yn y fynwent gynt, heddiw yn yr eglwys yn Egremont ger Llawhaden.Carantoc ↗Wikipedia (Saesneg)Ei ddwy Fuchedd o’r ddeuddegfed ganrif a Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn Llyfr Gwasanaeth Léon; tywysog o Geredigion, mab Cunedda neu ŵyr drwy Geredig a Meleri, na fynnai fod yn frenin ac a ffodd i Langrannog; gweithiodd yn Iwerddon gyda Phadrig, lle’i gelwid yn Carus Cernachus; adrodda’r Fuchedd sut y collwyd ei allor wrth groesi Hafren; sut y’i galwyd gan Gadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster; sut, ar gais Arthur, y galwodd ddraig Carrum, Carhampton, a ddaeth ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a’i hanfon ymaith; sut y rhoddodd Arthur yr allor yn ôl, na ddaliai ddim a osodid arni, a rhoi tir Carrum iddo i godi mynachlog; gŵyl 16 Mai, claddu 17 Mai.Carranog ↗Wicipedia CymraegGaned tua 470; mab y brenin Ceredig yn y Progenies Keredic Regis de Keredigan (dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg), ŵyr yn Peniarth 12 ac 16; gwrthododd yr orsedd a byw’n feudwy mewn ogof syml uwchben pentref Llangrannog; cariodd colomen a ymwelai ag ef y naddion a naddai o ffon a’u gollwng islaw’r ogof, ac yno cododd eglwys o blethwaith a chlai, lle saif yr eglwys heddiw; teithiodd i Lydaw, Gwlad yr Haf, Cernyw ac Iwerddon, a chredir iddo farw yn Iwerddon ar 16 Mai.
Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn cynnwys un o’r storïau hynaf am Arthur y tu allan i Sieffre o Fynwy. Wrth groesi Hafren collodd Carannog ei allor gludadwy i’r tonnau. Yng ngwlad Dumnonia fe’i galwyd gerbron Cadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster, lle bu Arthur ers tro’n hela draig a oedd yn difetha tir Carrum, Carhampton. Gofynnodd Arthur i’r sant ddod o hyd i’r bwystfil. Gweddïodd Carannog, a daeth y ddraig ato â sŵn mawr, ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a phlygu ei phen. Arweiniodd hi i gaer Arthur a’i hanfon ymaith am byth.FfynhonnellCarantoc ↗Wikipedia (Saesneg)Ei ddwy Fuchedd o’r ddeuddegfed ganrif a Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn Llyfr Gwasanaeth Léon; tywysog o Geredigion, mab Cunedda neu ŵyr drwy Geredig a Meleri, na fynnai fod yn frenin ac a ffodd i Langrannog; gweithiodd yn Iwerddon gyda Phadrig, lle’i gelwid yn Carus Cernachus; adrodda’r Fuchedd sut y collwyd ei allor wrth groesi Hafren; sut y’i galwyd gan Gadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster; sut, ar gais Arthur, y galwodd ddraig Carrum, Carhampton, a ddaeth ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a’i hanfon ymaith; sut y rhoddodd Arthur yr allor yn ôl, na ddaliai ddim a osodid arni, a rhoi tir Carrum iddo i godi mynachlog; gŵyl 16 Mai, claddu 17 Mai.
Roedd Arthur wedi cael hyd i’r allor goll ac wedi ceisio’i defnyddio’n fwrdd, ond taflai ymaith bopeth a osodid arni. Rhoddodd y brenin hi’n ôl, a rhoi tir Carrum i Garannog hefyd, lle cododd fynachlog.FfynhonnellCarantoc ↗Wikipedia (Saesneg)Ei ddwy Fuchedd o’r ddeuddegfed ganrif a Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn Llyfr Gwasanaeth Léon; tywysog o Geredigion, mab Cunedda neu ŵyr drwy Geredig a Meleri, na fynnai fod yn frenin ac a ffodd i Langrannog; gweithiodd yn Iwerddon gyda Phadrig, lle’i gelwid yn Carus Cernachus; adrodda’r Fuchedd sut y collwyd ei allor wrth groesi Hafren; sut y’i galwyd gan Gadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster; sut, ar gais Arthur, y galwodd ddraig Carrum, Carhampton, a ddaeth ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a’i hanfon ymaith; sut y rhoddodd Arthur yr allor yn ôl, na ddaliai ddim a osodid arni, a rhoi tir Carrum iddo i godi mynachlog; gŵyl 16 Mai, claddu 17 Mai.
Yn Egremont ger Llawhaden, mae carreg fedd o’r chweched ganrif yn dwyn yr enw CARANTACUS. Bu yn y fynwent gynt ac mae heddiw y tu mewn i’r eglwys. Ni all neb ddweud ai bedd y sant ynteu bedd rhywun o’r un enw a nodir, ond ychwanegwyd croes ati’n ddiweddarach, arwydd iddi gael ei pharchu am amser hir.FfynonellauCarannog (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i cofir yn eang: Llangrannog yn Sir Aberteifi, lle dangosir ei ogof, ei gadair a’i lety; Carhampton yng Ngwlad yr Haf; Crantock yng Nghernyw; Dulane ger Kells yn Meath; Carantec ger Morlaix a lleoedd eraill yn Llydaw; ym mhob man cedwir ei ŵyl ar 16 Mai, felly yr un mynach cenhadol a olygir; yn ôl traddodiad mab neu ŵyr i Gunedda Wledig; cyrhaeddodd ei deithiau Iwerddon a de-orllewin Prydain; carreg fedd o’r cyfnod yn darllen CARANTACUS, yn y fynwent gynt, heddiw yn yr eglwys yn Egremont ger Llawhaden.Carantoc ↗Wikipedia (Saesneg)Ei ddwy Fuchedd o’r ddeuddegfed ganrif a Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn Llyfr Gwasanaeth Léon; tywysog o Geredigion, mab Cunedda neu ŵyr drwy Geredig a Meleri, na fynnai fod yn frenin ac a ffodd i Langrannog; gweithiodd yn Iwerddon gyda Phadrig, lle’i gelwid yn Carus Cernachus; adrodda’r Fuchedd sut y collwyd ei allor wrth groesi Hafren; sut y’i galwyd gan Gadwy a’r Brenin Arthur yn Din Draithou, Dunster; sut, ar gais Arthur, y galwodd ddraig Carrum, Carhampton, a ddaeth ‘fel llo yn rhedeg at ei fam’, a’i hanfon ymaith; sut y rhoddodd Arthur yr allor yn ôl, na ddaliai ddim a osodid arni, a rhoi tir Carrum iddo i godi mynachlog; gŵyl 16 Mai, claddu 17 Mai.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.