Tad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Uthr Bendragon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd · Llun: Wikimedia Commons · CC0
Ystyr yr enw
Uthr Bendragon: Uthr ‘Pendragon’
Uthr Bendragon
Uthrei enw ei hun
Benpeno pen (treiglad meddal: p → b)
dragondraig, hen air am bennaeth rhyfel
3 munud o ddarllen
Uthr Bendragon yw tad y Brenin Arthur yn y cerddi Cymraeg, y Trioedd a Brut y Brenhinedd. Mae ei enw’n deitl cymaint ag yn enw: Pendragon, ‘pennaeth y rhyfelwyr’, arweinydd rhyfel y Brythoniaid, a’r ddraig aur a gariai o flaen ei fyddin yw’r ddraig goch sy’n chwifio dros Gymru heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, ac o’i ddarllen felly tad Athrwys, y Brenin Meurig ap Tewdrig o Went a Glywysing, oedd y Pendragon.FfynonellauUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.Uthyr Pen Ddraig ↗Wicipedia CymraegUthr Bendragon (hefyd Uthyr Pen Ddraig, Vthyr Bendreic), arweinydd Brythonig a thad y Brenin Arthur yn ôl traddodiad; ystyr Pendragon yw ‘prif bennaeth’; mae’r gerdd Pa Gŵr yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys ‘Mabon am Mydron, guas uthir pen dragon’; mae Brut y Brenhinedd yn egluro’r enw Uthr Bendreic drwy’r ddraig a welodd Myrddin yn y seren; gwna Sieffre ef yn fab Custennin ac yn frawd Emrys Wledig, a fagwyd yn Llydaw gyda chymorth Emyr Llydaw; mae’n olynu Emrys ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo.The Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.
Yn yr hen farddoniaeth Gymraeg ystyr pen yw arweinydd, a dragon oedd gair y beirdd am ryfelwyr, felly Pendragon yw ‘pennaeth y rhyfelwyr’, teitl y gŵr a arweiniai’r Brythoniaid i ryfel. Mae Brut y Brenhinedd yn ei egluro mewn ffordd arall: proffwydodd Myrddin y byddai Uthr yn frenin drwy’r ddraig a welwyd mewn seren, ac felly fe’i galwyd yn Uthr Bendreic.FfynonellauUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.Uthyr Pen Ddraig ↗Wicipedia CymraegUthr Bendragon (hefyd Uthyr Pen Ddraig, Vthyr Bendreic), arweinydd Brythonig a thad y Brenin Arthur yn ôl traddodiad; ystyr Pendragon yw ‘prif bennaeth’; mae’r gerdd Pa Gŵr yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys ‘Mabon am Mydron, guas uthir pen dragon’; mae Brut y Brenhinedd yn egluro’r enw Uthr Bendreic drwy’r ddraig a welodd Myrddin yn y seren; gwna Sieffre ef yn fab Custennin ac yn frawd Emrys Wledig, a fagwyd yn Llydaw gyda chymorth Emyr Llydaw; mae’n olynu Emrys ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo.
Mae Uthr yn perthyn i’r canu Cymraeg hynaf am Arthur. Yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor?, yn Llyfr Du Caerfyrddin, mae Arthur yn enwi ymhlith ei gwmni ‘Mabon fab Modron, gwas Uthr Bendragon’. Mae Llyfr Taliesin yn cadw cerdd o’r enw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur hefyd. Mae’r gerdd Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall i Uthr, Madog, yr oedd ei fab Eliwlod yn nai i Arthur.FfynonellauUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.Uthyr Pen Ddraig ↗Wicipedia CymraegUthr Bendragon (hefyd Uthyr Pen Ddraig, Vthyr Bendreic), arweinydd Brythonig a thad y Brenin Arthur yn ôl traddodiad; ystyr Pendragon yw ‘prif bennaeth’; mae’r gerdd Pa Gŵr yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys ‘Mabon am Mydron, guas uthir pen dragon’; mae Brut y Brenhinedd yn egluro’r enw Uthr Bendreic drwy’r ddraig a welodd Myrddin yn y seren; gwna Sieffre ef yn fab Custennin ac yn frawd Emrys Wledig, a fagwyd yn Llydaw gyda chymorth Emyr Llydaw; mae’n olynu Emrys ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo.
Mae’r Trioedd yn cofio Uthr am ei ddysg. Maent yn enwi Tri Phrif Hud Ynys Prydain, ac un ohonynt yw hud Uthr Bendragon, a ddysgodd i Fenw fab Teirgwaedd, un o wŷr Arthur, a oedd ei hun yn enwog am newid ei ffurf. Mae triawd arall yn rhoi ei deulu: roedd Uthr yn fab i Gustennin Fendigaid ac yn frawd i Emrys Wledig.FfynhonnellUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.
Sieffre o Fynwy sy’n adrodd y stori lawnach. Magwyd Uthr a’i frawd Emrys yn Llydaw, yn ddiogel rhag Gwrtheyrn, a daethant adref yn wŷr i ennill y deyrnas yn ôl. Tra oedd Emrys yn frenin, arweiniodd Uthr y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu’r meini mawr i Gôr y Cewri. Yna, wrth ymdeithio yn erbyn mab Gwrtheyrn a’i gynghreiriaid Sacsonaidd, gwelodd seren ar lun draig. Darllenodd Myrddin hi fel arwydd y byddai Emrys farw ac y byddai Uthr yn frenin. Enillodd y frwydr, cymerodd yr enw Pendragon, a gwnaeth ddwy ddraig o aur, a chariodd un ohonynt yn faner byth wedyn.FfynonellauUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.Uthyr Pen Ddraig ↗Wicipedia CymraegUthr Bendragon (hefyd Uthyr Pen Ddraig, Vthyr Bendreic), arweinydd Brythonig a thad y Brenin Arthur yn ôl traddodiad; ystyr Pendragon yw ‘prif bennaeth’; mae’r gerdd Pa Gŵr yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys ‘Mabon am Mydron, guas uthir pen dragon’; mae Brut y Brenhinedd yn egluro’r enw Uthr Bendreic drwy’r ddraig a welodd Myrddin yn y seren; gwna Sieffre ef yn fab Custennin ac yn frawd Emrys Wledig, a fagwyd yn Llydaw gyda chymorth Emyr Llydaw; mae’n olynu Emrys ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo.
Fel brenin, daliodd Uthr ffiniau Prydain a rhoi taw ar wrthryfeloedd y Saeson. Priododd ag Eigr, y wraig harddaf ym Mhrydain, a’u plant oedd Arthur a merch, Anna, mam Gwalchmai. Yn ei ryfel olaf, ac yntau’n hen ac yn wael, ni adawai ei fyddin i eraill. Fe’i cariwyd ar ei blaen, trechodd y Saeson yn Verulamium, a bu farw yno, pan wenwynodd ei elynion y ffynnon yr yfai ohoni.FfynhonnellUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.
Mae gefell i frwydr olaf Uthr yn hanes Gwent. Daeth y Brenin Tewdrig, taid Arthur yn nhraddodiad Cymru, allan o’i feudwyfa yn ei henaint i arwain ei bobl yn erbyn y Saeson yn Nhyndyrn, a bu farw o’i glwyfau wedi’r fuddugoliaeth, ac mae awduron ar Uthr wedi sylwi ers tro mor debyg yw’r ddwy stori. Mae Alan Wilson a Baram Blackett, a wnaeth yr achos dros Athrwys yn waith eu bywydau, yn darllen Uthr Bendragon fel teitl mab Tewdrig, y Brenin Meurig, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a thad Arthur.FfynonellauUther Pendragon ↗Wikipedia (Saesneg)Uthr Bendragon, brenin y Brythoniaid a thad y Brenin Arthur; ceir y llysenw Pendragon mewn barddoniaeth Gymraeg Canol fel teitl yn golygu ‘arweinydd rhyfelwyr’, o pen ac o dragon, gair barddol am ryfelwyr; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? Mabon fab Modron yw ei was; mae Llyfr Taliesin yn cadw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur; mae Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall, Madog, tad Eliwlod nai Arthur; mae Triawd 28 yn ei enwi’n wneuthurwr un o Dri Phrif Hud Ynys Prydain, a ddysgodd i Fenw; mae Triawd 51 yn ei wneud yn frawd i Emrys Wledig ac yn fab i Gustennin Fendigaid; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae ef ac Emrys yn tyfu yn Llydaw, yn dychwelyd, ac Uthr yn arwain y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu meini Côr y Cewri, yn gweld comed fel draig, yn cymryd yr enw Pendragon ac yn gwneud dwy ddraig aur, un yn faner iddo; mae’n diogelu’r ffiniau, yn priodi Eigr, a chânt Arthur a merch, Anna; yn ei ryfel olaf, ac yntau’n wael, mae’n arwain ei fyddin ei hun, yn trechu Octa yn Verulamium, ac yn marw pan wenwyna’r Saeson ffynnon; efallai iddo gael ei seilio’n rhannol ar Dewdrig, brenin Glywysing, gan mor debyg yw hanesion eu marwolaeth.Tewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.The Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.