Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Uthr Bendragon

Tad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350) Tad Arthur yn y chwedlau Cymraeg Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Uthr Bendragon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd
Uthr Bendragon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Uthr Bendragon: Uthr ‘Pendragon’

Uthr Bendragon

  • Uthr ei enw ei hun
  • Ben peno pen (treiglad meddal: p → b)
  • dragon draig, hen air am bennaeth rhyfel

Uthr Bendragon yw tad y Brenin Arthur yn y cerddi Cymraeg, y Trioedd a Brut y Brenhinedd. Mae ei enw’n deitl cymaint ag yn enw: Pendragon, ‘pennaeth y rhyfelwyr’, arweinydd rhyfel y Brythoniaid, a’r ddraig aur a gariai o flaen ei fyddin yw’r ddraig goch sy’n chwifio dros Gymru heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, ac o’i ddarllen felly tad Athrwys, y Brenin Meurig ap Tewdrig o Went a Glywysing, oedd y Pendragon.

PrydOes Arthur
TeitlPendragon, pennaeth y rhyfelwyr
Ei wraigEigr
Ei blantArthur, Madog ac Anna
Ei fanerDraig aur

Y Pendragon#

Yn yr hen farddoniaeth Gymraeg ystyr pen yw arweinydd, a dragon oedd gair y beirdd am ryfelwyr, felly Pendragon yw ‘pennaeth y rhyfelwyr’, teitl y gŵr a arweiniai’r Brythoniaid i ryfel. Mae Brut y Brenhinedd yn ei egluro mewn ffordd arall: proffwydodd Myrddin y byddai Uthr yn frenin drwy’r ddraig a welwyd mewn seren, ac felly fe’i galwyd yn Uthr Bendreic.

Yn y cerddi hynaf#

Mae Uthr yn perthyn i’r canu Cymraeg hynaf am Arthur. Yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor?, yn Llyfr Du Caerfyrddin, mae Arthur yn enwi ymhlith ei gwmni ‘Mabon fab Modron, gwas Uthr Bendragon’. Mae Llyfr Taliesin yn cadw cerdd o’r enw Marwnad Uthr Pen, sy’n enwi Arthur hefyd. Mae’r gerdd Ymddiddan Arthur a’r Eryr yn enwi mab arall i Uthr, Madog, yr oedd ei fab Eliwlod yn nai i Arthur.

Meistr yr hud#

Mae’r Trioedd yn cofio Uthr am ei ddysg. Maent yn enwi Tri Phrif Hud Ynys Prydain, ac un ohonynt yw hud Uthr Bendragon, a ddysgodd i Fenw fab Teirgwaedd, un o wŷr Arthur, a oedd ei hun yn enwog am newid ei ffurf. Mae triawd arall yn rhoi ei deulu: roedd Uthr yn fab i Gustennin Fendigaid ac yn frawd i Emrys Wledig.

Y dreigiau aur#

Sieffre o Fynwy sy’n adrodd y stori lawnach. Magwyd Uthr a’i frawd Emrys yn Llydaw, yn ddiogel rhag Gwrtheyrn, a daethant adref yn wŷr i ennill y deyrnas yn ôl. Tra oedd Emrys yn frenin, arweiniodd Uthr y fyddin i Iwerddon gyda Myrddin i gyrchu’r meini mawr i Gôr y Cewri. Yna, wrth ymdeithio yn erbyn mab Gwrtheyrn a’i gynghreiriaid Sacsonaidd, gwelodd seren ar lun draig. Darllenodd Myrddin hi fel arwydd y byddai Emrys farw ac y byddai Uthr yn frenin. Enillodd y frwydr, cymerodd yr enw Pendragon, a gwnaeth ddwy ddraig o aur, a chariodd un ohonynt yn faner byth wedyn.

Brenin y Brythoniaid#

Fel brenin, daliodd Uthr ffiniau Prydain a rhoi taw ar wrthryfeloedd y Saeson. Priododd ag Eigr, y wraig harddaf ym Mhrydain, a’u plant oedd Arthur a merch, Anna, mam Gwalchmai. Yn ei ryfel olaf, ac yntau’n hen ac yn wael, ni adawai ei fyddin i eraill. Fe’i cariwyd ar ei blaen, trechodd y Saeson yn Verulamium, a bu farw yno, pan wenwynodd ei elynion y ffynnon yr yfai ohoni.

Uthr a thŷ Tewdrig#

Mae gefell i frwydr olaf Uthr yn hanes Gwent. Daeth y Brenin Tewdrig, taid Arthur yn nhraddodiad Cymru, allan o’i feudwyfa yn ei henaint i arwain ei bobl yn erbyn y Saeson yn Nhyndyrn, a bu farw o’i glwyfau wedi’r fuddugoliaeth, ac mae awduron ar Uthr wedi sylwi ers tro mor debyg yw’r ddwy stori. Mae Alan Wilson a Baram Blackett, a wnaeth yr achos dros Athrwys yn waith eu bywydau, yn darllen Uthr Bendragon fel teitl mab Tewdrig, y Brenin Meurig, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a thad Arthur.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf