Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1095
Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Llun: Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab hynaf yr esgob Sulien, Fuchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi i’w bobl: gwnewch y pethau bychain.FfynonellauRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
| Pryd | Tua 1090 |
|---|---|
| Pwy | Rhygyfarch, 1056/7–1099 |
| Diben | Dangos mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru |
Ysgrifennodd Rhygyfarch i ddangos mai Tyddewi oedd prif eglwys Cymru ac nad oedd yn ddyledus i Gaergaint.FfynhonnellRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.
Yn y Fuchedd, mae Dewi’n annog ei ddilynwyr i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.

Mae cerdd Ladin a briodolir i Rygyfarch yn galaru am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry yn ei ddydd. Bu farw yn 1099, a galwodd y Brut ef yn ddoethaf o ddoethion y Brythoniaid.FfynonellauRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Ysgrifennodd Rhygyfarch y Fuchedd yn Llanbadarn Fawr, tua 1090.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090. Mae ynddi wyth pennod a thrigain, a dynnwyd, meddai, o lawysgrifau hen iawn a gafwyd yn bennaf yn Nhyddewi. Offeiriad yn Nhyddewi oedd ef yn ôl pob tebyg, a dywedid mai ei dad oedd ei unig athro.FfynhonnellRHYGYFARCH (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, 1959 (Saesneg)Dywedid mai ei dad oedd ei unig athro; offeiriad yn Nhyddewi oedd ef yn ôl pob tebyg; mae gan ei Fuchedd Ladin i Ddewi Sant, a ysgrifennwyd tua 1090 yn ôl pob tebyg, wyth pennod a thrigain, a dynnwyd, meddai, o ‘lawysgrifau hen iawn’ a gafwyd yn bennaf yn Nhyddewi; priodolir y Galarnad Ladin fer iddo yn llawysgrif Cotton Faustina C. i yr Amgueddfa Brydeinig; bu farw yn ei dair a deugeinfed flwyddyn yn 1099, gan adael mab, Sulien (bu farw 1146), a fagwyd gan glerigwyr Llanbadarn Fawr ac a ddaeth yn adnabyddus fel athro yno.
Yn y Fuchedd, mae Dewi yn fab i Sant, brenin Ceredigion, ac i Non, a chaiff ei ddysgu gan Bawlinus yn Henfynyw, ger Aberaeron. Mae’n cymryd rhan mewn dau synod yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius, yn Llanddewi Brefi ac yn Lucus Victoriae.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf. Yn Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd. Cyhoeddwyd ef yn archesgob, a chamodd Dyfrig o’r neilltu. Mae’r Fuchedd hyd yn oed yn cyfrif Glastonbury ymhlith yr eglwysi a sefydlodd Dewi.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd tua 1090, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ddogfennau yn archifau’r eglwys gadeiriol; rhan o’i nod oedd rhywfaint o annibyniaeth i’r eglwys Gymreig, a geisiai statws archesgobol cyfartal â Chaergaint, ac mae’r daith i Jerwsalem, lle dywedid i Ddewi gael ei eneinio’n archesgob gan y patriarch, yn gysylltiedig â’r nod hwn yn ôl pob tebyg; cyfrifid Glastonbury ymhlith ei sefydliadau; tynnai ei fynaich yr aradr heb anifeiliaid gwaith, bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig ac nid oedd dim yn eiddo iddynt; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd, a chyhoeddwyd ef yn archesgob drwy gymeradwyaeth, a Dyfrig yn ymddeol; mae’r Fuchedd Gymraeg yn rhoi dechrau ei bregeth olaf fel ‘Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd’, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred; bu farw ar ddydd Mawrth, 1 Mawrth; codwyd creirfa newydd yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284. Dywedir i Ddewi gael ei eni lle saif Capel Non, ger Tyddewi, a’i fedyddio gan Sant Elvis ym Mhorth Clais.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.
Mae’r Fuchedd hefyd yn sôn am daith i Jerwsalem, lle cafodd Dewi ei eneinio’n archesgob gan y patriarch.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd tua 1090, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ddogfennau yn archifau’r eglwys gadeiriol; rhan o’i nod oedd rhywfaint o annibyniaeth i’r eglwys Gymreig, a geisiai statws archesgobol cyfartal â Chaergaint, ac mae’r daith i Jerwsalem, lle dywedid i Ddewi gael ei eneinio’n archesgob gan y patriarch, yn gysylltiedig â’r nod hwn yn ôl pob tebyg; cyfrifid Glastonbury ymhlith ei sefydliadau; tynnai ei fynaich yr aradr heb anifeiliaid gwaith, bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig ac nid oedd dim yn eiddo iddynt; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd, a chyhoeddwyd ef yn archesgob drwy gymeradwyaeth, a Dyfrig yn ymddeol; mae’r Fuchedd Gymraeg yn rhoi dechrau ei bregeth olaf fel ‘Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd’, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred; bu farw ar ddydd Mawrth, 1 Mawrth; codwyd creirfa newydd yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284. Mae Buchedd Padarn yn adrodd sut yr aeth Padarn, Dewi a Theilo i Jerwsalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y patriarch.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.
Tynnai mynaich Dewi yr aradr eu hunain, heb ychen. Bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig, ac nid oedd dim yn eiddo iddynt eu hunain.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd tua 1090, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ddogfennau yn archifau’r eglwys gadeiriol; rhan o’i nod oedd rhywfaint o annibyniaeth i’r eglwys Gymreig, a geisiai statws archesgobol cyfartal â Chaergaint, ac mae’r daith i Jerwsalem, lle dywedid i Ddewi gael ei eneinio’n archesgob gan y patriarch, yn gysylltiedig â’r nod hwn yn ôl pob tebyg; cyfrifid Glastonbury ymhlith ei sefydliadau; tynnai ei fynaich yr aradr heb anifeiliaid gwaith, bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig ac nid oedd dim yn eiddo iddynt; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd, a chyhoeddwyd ef yn archesgob drwy gymeradwyaeth, a Dyfrig yn ymddeol; mae’r Fuchedd Gymraeg yn rhoi dechrau ei bregeth olaf fel ‘Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd’, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred; bu farw ar ddydd Mawrth, 1 Mawrth; codwyd creirfa newydd yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284. Mae ei enw, y Dyfrwr, Aquaticus, yn dangos cymuned a ymhyfrydai yn llymder ei bywyd asgetig.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Yn y Fuchedd Gymraeg mae ei bregeth olaf yn dechrau ‘Arglwyddi, brodyr a chwiorydd’: byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred. Bu farw ar ddydd Mawrth, y cyntaf o Fawrth.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd tua 1090, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ddogfennau yn archifau’r eglwys gadeiriol; rhan o’i nod oedd rhywfaint o annibyniaeth i’r eglwys Gymreig, a geisiai statws archesgobol cyfartal â Chaergaint, ac mae’r daith i Jerwsalem, lle dywedid i Ddewi gael ei eneinio’n archesgob gan y patriarch, yn gysylltiedig â’r nod hwn yn ôl pob tebyg; cyfrifid Glastonbury ymhlith ei sefydliadau; tynnai ei fynaich yr aradr heb anifeiliaid gwaith, bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig ac nid oedd dim yn eiddo iddynt; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd, a chyhoeddwyd ef yn archesgob drwy gymeradwyaeth, a Dyfrig yn ymddeol; mae’r Fuchedd Gymraeg yn rhoi dechrau ei bregeth olaf fel ‘Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd’, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred; bu farw ar ddydd Mawrth, 1 Mawrth; codwyd creirfa newydd yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284. Mae ei ŵyl ar 1 Mawrth i’w chael eisoes ym Merthyrdraeth Oengus, o tua 800. Mae Blwyddnodion Cymru yn cofnodi ei farw yn 601, y Chronicum Scotorum yn 588 a Blwyddnodion Inisfallen yn 589.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf. Codwyd creirfa newydd iddo yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd tua 1090, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ddogfennau yn archifau’r eglwys gadeiriol; rhan o’i nod oedd rhywfaint o annibyniaeth i’r eglwys Gymreig, a geisiai statws archesgobol cyfartal â Chaergaint, ac mae’r daith i Jerwsalem, lle dywedid i Ddewi gael ei eneinio’n archesgob gan y patriarch, yn gysylltiedig â’r nod hwn yn ôl pob tebyg; cyfrifid Glastonbury ymhlith ei sefydliadau; tynnai ei fynaich yr aradr heb anifeiliaid gwaith, bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig ac nid oedd dim yn eiddo iddynt; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd, a chyhoeddwyd ef yn archesgob drwy gymeradwyaeth, a Dyfrig yn ymddeol; mae’r Fuchedd Gymraeg yn rhoi dechrau ei bregeth olaf fel ‘Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd’, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred; bu farw ar ddydd Mawrth, 1 Mawrth; codwyd creirfa newydd yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284.
Troswyd y Fuchedd i’r Gymraeg fel Buchedd Dewi, a gwnaeth lawer i ledaenu’r defosiwn i Ddewi drwy Gymru.FfynhonnellRhygyfarch ↗Wikipedia (Saesneg)Bu fyw 1057–1099, Ricemarch mewn Hen Gymraeg; mab hynaf Sulien; ysgrifennodd y Fuchedd Dewi gynharaf sydd wedi goroesi, yn Lladin, a ddaeth yn Fuchedd safonol ac a drowyd i’r Gymraeg yn yr Oesoedd Canol fel Buchedd Dewi; hefyd gerdd Ladin ar wahanol fersiynau’r Sallwyr. Mae’r copi Cymraeg cynharaf yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, a ysgrifennwyd yn 1346. Nid oes yr un o eglwysi Dewi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf. Cyhoeddwyd argraffiad newydd o’r Lladin, gan Richard Sharpe a John Reuben Davies, yn 2007.FfynhonnellVita Sancti Dauid (Vespasian A. xiv) ↗gol. Richard Sharpe a John Reuben Davies, 2007 (Saesneg)Argraffiad o Fuchedd Dewi Sant gan Rygyfarch o’r llawysgrif Cotton Vespasian A. xiv, a gyhoeddwyd gyntaf yn J. W. Evans a J. M. Wooding (goln), St David of Wales: Cult, Church and Nation (Woodbridge, 2007), tt. 107–55, ac a roddwyd ar-lein gan y prosiect Cwlt y Seintiau yng Nghymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantYsgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienYsgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
RhygyfarchLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidMae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.
Y Normaniaid yn gadael MônYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf