Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1095

Buchedd Dewi

Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

Llun: Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab hynaf yr esgob Sulien, Fuchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi i’w bobl: gwnewch y pethau bychain.

PrydTua 1090
PwyRhygyfarch, 1056/7–1099
DibenDangos mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru

Mam-eglwys Cymru#

Ysgrifennodd Rhygyfarch i ddangos mai Tyddewi oedd prif eglwys Cymru ac nad oedd yn ddyledus i Gaergaint.

‘Gwnewch y pethau bychain’#

Yn y Fuchedd, mae Dewi’n annog ei ddilynwyr i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud.

Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch
Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Llun: Hchc2009, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yr Alarnad#

Mae cerdd Ladin a briodolir i Rygyfarch yn galaru am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry yn ei ddydd. Bu farw yn 1099, a galwodd y Brut ef yn ddoethaf o ddoethion y Brythoniaid.

Ei ysgrifennu yn Llanbadarn#

Ysgrifennodd Rhygyfarch y Fuchedd yn Llanbadarn Fawr, tua 1090. Mae ynddi wyth pennod a thrigain, a dynnwyd, meddai, o lawysgrifau hen iawn a gafwyd yn bennaf yn Nhyddewi. Offeiriad yn Nhyddewi oedd ef yn ôl pob tebyg, a dywedid mai ei dad oedd ei unig athro.

Stori Dewi#

Yn y Fuchedd, mae Dewi yn fab i Sant, brenin Ceredigion, ac i Non, a chaiff ei ddysgu gan Bawlinus yn Henfynyw, ger Aberaeron. Mae’n cymryd rhan mewn dau synod yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius, yn Llanddewi Brefi ac yn Lucus Victoriae. Yn Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen lanio ar ei ysgwydd. Cyhoeddwyd ef yn archesgob, a chamodd Dyfrig o’r neilltu. Mae’r Fuchedd hyd yn oed yn cyfrif Glastonbury ymhlith yr eglwysi a sefydlodd Dewi. Dywedir i Ddewi gael ei eni lle saif Capel Non, ger Tyddewi, a’i fedyddio gan Sant Elvis ym Mhorth Clais.

Mae’r Fuchedd hefyd yn sôn am daith i Jerwsalem, lle cafodd Dewi ei eneinio’n archesgob gan y patriarch. Mae Buchedd Padarn yn adrodd sut yr aeth Padarn, Dewi a Theilo i Jerwsalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y patriarch.

Y Dyfrwr#

Tynnai mynaich Dewi yr aradr eu hunain, heb ychen. Bwytaent fara â halen a llysiau yn unig, yfent ddŵr yn unig, ac nid oedd dim yn eiddo iddynt eu hunain. Mae ei enw, y Dyfrwr, Aquaticus, yn dangos cymuned a ymhyfrydai yn llymder ei bywyd asgetig.

Ei bregeth olaf#

Yn y Fuchedd Gymraeg mae ei bregeth olaf yn dechrau ‘Arglwyddi, brodyr a chwiorydd’: byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred. Bu farw ar ddydd Mawrth, y cyntaf o Fawrth. Mae ei ŵyl ar 1 Mawrth i’w chael eisoes ym Merthyrdraeth Oengus, o tua 800. Mae Blwyddnodion Cymru yn cofnodi ei farw yn 601, y Chronicum Scotorum yn 588 a Blwyddnodion Inisfallen yn 589. Codwyd creirfa newydd iddo yn 1275, a gweddïodd Edward I yno yn 1284.

I’r Gymraeg#

Troswyd y Fuchedd i’r Gymraeg fel Buchedd Dewi, a gwnaeth lawer i ledaenu’r defosiwn i Ddewi drwy Gymru. Mae’r copi Cymraeg cynharaf yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, a ysgrifennwyd yn 1346. Nid oes yr un o eglwysi Dewi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy. Cyhoeddwyd argraffiad newydd o’r Lladin, gan Richard Sharpe a John Reuben Davies, yn 2007.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien
1057–1099

Rhygyfarch

Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Rhygyfarch

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  2. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid
  3. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  4. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf